Harkaitz Cano: "Idaztea eta irakurtzea ariketa berdina dira niretzat"

Orri zuriaren aurrean bertigorik sentitu gabeko idazle oparoa da Harkaitz Cano (Lasarte 1975), obra trinko, askotariko eta pertsonalaren egilea. Lehen liburua argitaratu zuenetik hamaika urtera, izan du pozerako motiborik udazken honetan: Neguko zirkua (Susa) ipuin-liburua jarri du plazan, bere ibilbideko liburu azpimarragarrienetakoa, eta Euskadi Saria eskuratu berri du, iaz argitaratutako  Belarraren ahoa (Alberdania) narrazioari esker. Hala ere, atzera baino, aurrera begira dago idazlea, eta garbi du zer erosiko duen sariak emandako diruarekin: denbora, zer eta azken sei urteetan buruan darabilen nobelari gorputza emateko. Euforiarik gabe, poz neurtuaz eta nora doan badakienaren ziurtasunaz mintzatu zaio HABEri Cano.

HABE.- Badira 11 urte Kea behelainopean bezala poema liburua argitaratu zenuenetik; geroztik hamarretik gora dira argitaratu dituzun liburuak, eta aurten jaso duzu zure ibilbideko sari garrantzitsuenetakoa, Euskadi Saria. Atzera begira jarrita, zertan aldatu da zure literatura ikusteko modua azkeneko hamar urte hauetan?

Harkaitz Cano.- Hasierako lanak orain berrirakurtzean, ikusten duzu atzean zegoen ideia. Garai hartan iruditu zitzaizun garbi esan zenuela esan nahi zenuena, baina orain bururatzen zaizkizu era zehatzagoak gauza bera beste era batera esateko. Hau da, burutik eskura bitartean zenbat galdu zen konturatzen zara. Idazle ofizioaren sentimendu politenetakoa da ikustea urteekin, eskuak eta burua gertuago daudela. Idazten hasten zarenean maskara asko janzten dituzu, besteengandik hartutako gauza nabarmenagoak daude, bai pertsonaien eta bai idazten dituzun gauzen aldetik. Orain maskarak janzten dituzunean ere kontzienteago zara jantzi duzun maskaraz, eta are maskararik gabe ere idazten duzu tarteka.

H. Euskadi Saria irabazi duzu aurten, Belarraren ahoa zure azkenaurreko liburuari esker. Zer uste duzu izan dela epaimahaia zuri saria ematera bultzatu duena?

H. C.- Esatea komeni da irabazten denean bezala irabazten ez denean ere, saria ematea gauza baten menpe dago: epaimahaian dauden irakurleen aldarte literarioa eta zurea momentu batean bat etortzea. Kalitate objektiboa ez da existitzen; orduan, badirudi konexio hori egon dela, besterik ez, sariari dagokionez. Zer baloratu duten edo zer gustatu zaien? Pentsatzen dut kasu honetan formaren eta mamiaren artean dagoen bategitea izan dela. Kontatzen dena eta nola kontatzen den, zer kontatu eta nola, bi gauzen artean batasun bat badagoela iruditzen zait. Irakurleen aldetik erreparo askorekin hurbildu dira asko liburura gaiagatik: Hitler, Chaplin... Ez ote da ausarkeria handiegia historia berrinterpretatze hori? Baina azkenean hori aitzakia bat da, gero kontatzen dena fabula, alegoria bat da, ez da birkreazio historiko, zientifiko bat. Bestalde, zer litzateke ba literaturaz eta gutaz ausardiarik gabe?

H. -Chaplin eta Hitler, izenik aipatu gabe, pertsonaia bihurtu dituzu Belarraren ahoan, eta Neguko zirkuan ere Julio Cortazar, Jon Mirande, Jim Morrison edo Raymond Carver, benetako pertsonak pertsonaia bihurtu dituzu. Libreago sentitu zara hori egiteko? Zer ematen dizu jolas horrek?

H. C.- Niretzat zerbait naturala da, nire kide sentitu ditudalako, lagun ibilbidean. Idaztea eta irakurtzea ariketa bera dira niretzat, sistolea eta diastolea bezala. Nik ez dut sekula izan orri zuriaren amildegiaren sentsazio hori. Ez badaukazu zer esanik momentuan, irakurri; horrek eramango zaitu diastolera. Ez dago dramatizatu beharrik. Uste dut naturala dela irakurri dituzun horiek agertzea zurean, izen-abizenekin batzuetan. Ez da zerbait behartua, ez dut esaten "halako pertsonaia sartuko dut", ez. Modu naturalean sortzen den zerbait da, bestela ez du funtzionatzen. Pertsonaiek bere kabuz ez dute funtzionatzen izen-abizen batzuk izateagatik. Kideko edo zuregandik gertu sentitzen dituzun idazleak eta istorioak izan behar dute, eta horrela sartzen edo iragazten zaizkit niri.

H.- Neguko zirkua aurkeztean esan zenuen ipuin-liburu batean biltzeko ipuinek izan behar dutela adostasun minimo bat. Zein da Neguko zirkuaren kasuan adostasun minimo hori?

H. C.- Negua eta zirkua presente daude ipuinik gehienetan, baina zirkua baino negu gehiago dago liburuan. Gustatzen zait negua, hotza egiten duenean pertsonaiek txorakeria gutxiago esaten dutelako, hitz egitea bera kosta egiten delako. Bestalde, ipuinik gehienetan badago pertsonaien aldetik puntu irrazionalaren aldarrikapen bat. Pertsonaia asko badaude freaky ukitua dutenak.

Tom Waitsek esaten zuen "hartu ditzakezu zure alabaren zapata gorriak, zure aitonaren kapela, zure emaztearen gabardina -erabat diferenteak, anakronikoak diren hainbat elementu-, eta horiekin osotasun bat duen zerbait sortu". Bere kasuan, kantu bat. Liburua bada txorimalo bat bezalakoa: oso elementu diferenteekin, ganbaran topatu ditugun arropa zati horiekin, eginda egon arren gauza bakarra da, unitate bat dauka, eta gainera giza itxura dauka. Guri buruz ari da, gu geu gara. Idazlea da txorimaloa, irakurlea ere bai.

H.- Neguko zirkuaren harira aipatu izan duzu irrazionaltasuna gutxi landu duela euskal literaturak, eta interesgarria litzatekeela hortik jotzea. Uste duzu errealitatea irudikatu beharrarekin eta errealismoarekin itsututa dagoela azkenaldiko literatura?

H. C.- Nik irrazionaltasunaz hitz egiten dudanean ez dut irrealtasuna esan nahi, ez dut eskapismoa esan nahi. Niretzat irrazionaltasuna errealitatea esploratzeko bide bat da. Nire errealitaterako atea irrazionaltasuna da. Egunean zehar jaikitzen garenetik zenbat gauza irrazional egiten ditugu? Gauza txikiak nahi bada, baina irrazionalak. Gauza irrazionalez beteta gaude. Orduan, niretzat irrazionaltasuna errealitatea lantzeko era bat da, ez dut errealitatetik urruti ikusten. Gertatzen dena da badirudiela errealismo deitzen zaion hori modu batera bakarrik egin daitekeela. Pentsatzen duguna erreala da, eta pentsatzen duguna irrazionala bada, interesgarria da niretzat. Interesgarria da errealitatera sartzeko ate bezala.

H.- Zure literaturaz hitz egitean, askotan zure estilo pertsonala nabarmentzen da. Esan izan duzu literaturan dagoeneko dena esanda dagoela, eta geratzen dena estiloa dela. Bigarren maila batean geratzen da istorioa? Nola lortzen da istorioaren eta estiloaren arteko uztartzea?

H. C.- Konplikatua da. Dena idatzita dago, baina ez nik. Hori da erantzun sinpleena. Etengabe egiten dugun ariketa hori da, besteek idatzi dutena nik idatzi, kontziente izan edo ez besteek idatzi dutela. Nork bere gertaeren bertsioa ematen du. Nik istorioari garrantzia ematen diot. Egia da, nobela poliziakoetan bezala, normalean garrantzitsuena ez dela izaten nor den hiltzailea. Gidoigile batek deitu zion Chandler-i, bere liburu batean oinarritutako film bat egitera zihoazela, eta pasarte edo paragrafo ilun bat zegoelako, eta ez dakitelako zehazki halako pertsonaia nork hil duen. Chandler-ek esaten du berak ez dakiela, ez dela gogoratzen, eta ez zaiola inporta. Istorioa garrantzitsua da, jakina, baina askotan amu bat da idazlearen gogoetak-eta kontatzeko. Hala ere ez nuke istorioa gutxietsi nahi, askotan gogoetak istorio forman etortzen direlako. Zaila da bata bestearengandik banatzea.

H.- Zure ipuinek badute poesiarekiko antzekotasuna. Poesian landu izan duzun gairen bat, ikuspegiren bat azaltzen da zure ipuinetan. Zerk bereizten du bata eta bestea? Nola erabakitzen duzu gai batekin poema ala ipuina egin behar duzun?

H. C.- Niretzat zerbait intuitiboa da poema bat idazten hasi ala ipuin bat idazten hasi, eta batzuetan hanka sartzen duzu. Batzuetan oso garbi dago, baina egia da poemak eta ipuinak badutela antzekotasunik. Karlos Linazasorok aipatzen zuen:  zergatik ez du jendeak ipuinik irakurtzen? Ipuinak, poemak bezala, benetako literaturzaleek irakurtzen dutena direlako. Exijentzia maila altuagoa dago poema edo ipuin batean nobela batean baino. Ipuin bat irakurtzen ari zarenean, bukatzen duzu ipuina eta berriro zerotik hasi behar duzu. Eta irakurlea, gu denok bezala, kontserbadorea da. Behin istorio baten barruan dagoenean, irakurleak hor nahi du segi, eta ipuinak hori eten egiten du, eta poemak ere bai. Hemingwayk esaten zuen bezala, puntutara irabazi behar den konbatea da nobela, eta aldiz k.o.z irabazi behar da ipuina, eta gauza bera gertatzen da poemarekin. Badago bien artean antzekotasun bat baino gehiago.

H.- Cortazar edo Carver bezalakoak kideko sentitu dituzu. Hasiera batean jarraitzen zenituen ipuingile hegoamerikar batzuk, Cortazar esaterako. Gero, iparramerikarrekin zaletu zinen: Raymond Carver, Richard Ford, Truman Capote... Orain ipuingintzaren alorrean zein hartzen dituzu eredutzat?

H. C.- Ereduekin gertatzen da momentu batean iruditzen zaizula dena ikasi duzula harengandik eta beste ipuingile batengana pasatzen zarela; eta hori faltsua da. Cortazarrekin edo Calvinorekin gertatzen da hori. Hamabost, hamasei, hamazazpi urterekin irakurtzen dituzu haien liburuak, eta gero sentsazio faltsua, harroa, geratzen zaizu: "honek erakutsi dit erakutsi behar zidana". Handik 15 urtera, bueltatzen zarenean, konturatzen zara bigarren irakurketa batean jaso ditzakezula hainbeste gauza berri. 15 urterekin egiten duzun irakurketan pirotekniarekin geratzen zara gehiago, eta iruditzen zaizu bere piroteknia kontrolatzen duzula, baina handik hainbat urtetara pirotekniaren azpian dagoena ikusten duzu: istorioaren indarra. Carver, Cheever eta amerikarrek, berriz, sobrietateari buruzko lezioak ematen dituzte, justu pirotekniaren kontrapisua dira. Gero konturatzen zara hori ere  imitaezina dela. Europa zentraleko idazleak interesatzen zaizkit azkenaldi honetan asko, beraien eszeptizismoa, derrota ondo eramateko daukaten umore mota berezia... Lortu behar da halako pibotatze puntu diferenteak izatea: bat Parisen, beste bat Estatu Batuetan, beste bat Europa zentralean...

H.- Askotan aipatzen da nobela, genero bezala, krisian dagoela; aldiz, gutxitan entzuten da halako ezer ipuinari buruz. Hala ere zuk, ipuinaren ordez nahiago izan duzu artefaktu literarioa terminoa erabili, aditzera emanez ipuina ere ez dagoela betiko klabeetan ulertzerik. Ipuina ere genero bezala aldaketa fasean dagoela uste duzu?

H. C.- Ziur aski, antzerkiarekin esaten den bezala, ez da inoiz esaten ipuina krisian dagoenik, beti krisian egon delako, salmenten aldetik. Tradizio aldetik, gurean, eta Europan ere, ez da ipuinak irakurtzeko hainbesteko joerarik izan, beti lotzen da ipuina haur literaturarekin. Aldiz, AEBetan, jendea oso ohituta dago errelatuak irakurtzera. Beste gaia moldeena da. Idazleok ere asimilatu dugu gauzak molde jakin batean sartu behar direla, baina ipuin bat idazten hasten zara, eta ez ditu betetzen hasiera-korapilo-bukaera arau hertsi horiek, leku ezezagunetara eramaten zaitu, eta momentu batean gogoeta bat sortzen da, edo ipuinak pirueta bat ematen du eta beste zerbaitetan transformatzen da. Eta zergatik hori ez egin, betiere lardaskerian edo artifizio hutsean erori gabe? Gustatzen zaizkit konpartimentu estankoetan sartzeko zailak diren testuak.

H.- Hamarretik gora dira argitaratu dituzun liburuak, hamarretik gora literaturan daramatzazun urteak, genero ia guztiak landu dituzu... Zer geratzen zaizu literaturan egiteko?

H. C.- Dena. "Hurrena zer idatzi ez dakit", sentsazio hori ez dut ezagutzen. Normalean liburu bat bukatzen ari naizenean jada burua badaukat hurrengoan edo hurrengo bi liburuetan pentsatzen. Orain sentitzen dut erritmo aldetik, idazkera aldetik momentu berezi bat, estilo bat; gustura egoteko era bat aurkitu dut, eskuak eta burua gertuago ote dauden sentsazioa dut, eta gogo handia daukat duela sei urte baino gehiagotik buruan dudan nobela bati ekiteko. Oso fantastikoa izango da, agertuko baitira literatura unibertsaleko pertsonaiak, baina bestalde oso errealista, horiek lagunduko baitiote lehenengo pertsonan idatziko duen pertsonaia nagusiari, bere bizitzan aurrera egiten. Denok bizi gara lehen pertsonan, baina berez nahiko genukeena hirugarren pertsonan bizitzea da. Hori ahalmentzen du literaturak.


Télécharger
C1
02-12-2005
  • Egaña , Ibon
  • Cano , Harkaitz
16515668
0:03:43
5994