Aurkibidea 2000ko urria-azaroa-abendua HAN ETA HEMEN Djenn¿-k luze iraun dezala Argazkiak: Christien Jaspars Testua: Albakaye Ousmane Kounta TRIBUNA Kultura klonatua edo kultura-mestizaia Eduardo Portella GURE PLANETA Presa handiak: aro baten amaiera? Peter Coles India: protesta uholdea Peter Coles eta Lyla Bavadam GELA IREKIA Publizitatea eskolan Mark Walsh ALE HONETAKO GAIA Gerra eta bakea hizkuntzen frontean Sei mila hizkuntza: ondare aberatsa arriskuan Ranka Bjeljac-Babic Azken xamana Carlos Andrade Nork zein hizkuntza? 1/ Gerra Ezinbestekoa da ingelesaren nagusitasuna? Roland J. - L. Breton Idazle baten nahigabeak kikuyu hizkuntzan Mwangi wa Mutahi Idir, ahots berberea Jasmina Sopova Euskera, ialgi adi kanpora Bernardo Atxagarekin elkarrizketa 2/ Bakea Eleaniztasunari gorazarre Joseph Poth-ekin elkarrizketa Hizkuntzen zaindariak Shuar herria eta elebitasunaren garaipena Marcos Almeida Erraldoi soziolinguistikoa Amitav Choudry Hizkuntzen etorkizuna Jean-Louis Calvet ASKATASUNAK ADN-a akusatuen aulkian Martine Jacot KULTURAK Bizitza berria Afrikako museoentzat Cynthia Guttman Museoak larrialditik ateratzen dituzte ikasleek Zoe Titus KONEXIOAK Hedabideen autoerregulazioa, hegoaldearen aukera berria Jean Huteau ELKARRIZKETA Enki Bilal: bidaiari denboran zehar

DJENN¿?K LUZE IRAUN DEZALA

Jai eguna zen. Ramadanaren amaiera. Djenn¿?ko biztanleak meskitaren plaza handira joan ziren, egun sakratu horretako bederatzietako otoitza ospatzera. Erritoaren amaiera zen. Gizonezkoek eserita jarraitzen zuten meskitaren plaza handian, Imam?aren sermoia entzuten. Griot?ik (kontalaririk) handienaren bidez iristen zitzaien predikua, itxura biziko eta mihi arineko gizonaren bidez. Bere metalezko ahotsa jendartean paseatzen zuen eta bazirudien fededun bakoitzaren erreakzioak neurtzen ari zela. Bere eskuen eta begiradaren bidez, jendetza nola zegoen haztatzen ari zen. Sermoiaren amaieran, gabirai begiez patriarkaren makila ikusi zuen, lehenengo gorantz altxatzen eta gero lurrean hiru kolpe jotzen. Guztiek entzun zituzten, mutu eta isilik baitzeuden. Eta griota buruzagi zaharraren hitza transmititzeko prestatu zen. Griotak hitzak, esaldiak eta soinuak entzun zituen eta lipar batez bere belarrietan, bularrean eta buruan gorde zituen. Gero, mihiaz horiek guztiak igurtzi, garbitu, luzatu, elkarrekin josi, uretan pasatu eta jendeari eman zizkion, garbi, inolako minik eta pozoirik gabe, zeren hitza min hilgarria izan baitaiteke, bizitza guztirako zauri dezakeen sastagaia. Honela esan zuen: Egunsentiro ipar haizea areagotzen da Eta egunero xuxurlatzen aritzen da Eta gauza guztietatik ur guztia kentzen du Bi ibaietako urak Egunero Ekialderantz ihes egiten dute Honela jarraitu zuen: Hormek utzi diote negar malkoak isurtzeari Eta dagoeneko iritsi da Negualdiak utzitako zauriak ixteko ordua Ulertu zuten: Mendebalderantz itzuli ziren Tapamaren santutegirantz Arrantzale handiei deika Karanyararrei Famentarrei Kasamintarrei Gaueko olatuen nagusiei Niomentarrei Sinintarrei Tiendarrei Manatien eta krokodiloen nagusiei Hegoaldeko atera joan ziren eta baita aurkako norabidekora ere, Sorykora, eta gero Ekialdera, "esne freskoko putzura". Han zeuden igeltseroak Euren egurrezko eskuez Hondarraren gainean Formula magikoak egiten dituztenak, Zeinak, musker bihurturik, Hormetan, edo, uso bihurturik, Zutabeetako hutsuneetan, Itsasten baitira. Buztinezko xaflekin Horma zaplaztatzen dutenekin Hitz egitera joan ziren Azkenean joan ziren bi ibaiek bat egiten duten lekura. Bata, ibai txikia, Bani, Arrebatxoa bezain segaila. Bestea, ibai handia, Djoliba, Zezena bezain indartsua. Soninke guztien bila joan ziren Sonrai guztien bila Beste herri guztien bila. Lurraren baitan lotan dauden adinak okertutako izakiak santutegiaren hormak berritzeko. Buruzagiek euren makila prestatu zuten Edozein adinetakoa eta klanetakoa izanik ere Djenn¿ izan dadila eta luzaro izaten jarrai dezala Tonu guztietan agintzeko. Buztina nahastuta zegoen Arroz?lasto haustuekin Ahotzekin eta arta txikien zahiekin. Oinutsek zapaltzen zuten. Esku hutsek oratzen zuten. Ontzi guztiak bete zituzten buztinez Pala eta aitzur handiak erabiliz Eta ehunka lagunek, gizon eta emakumeek, Jendetza osatzen zuten Djenn¿ handiko meskitarako Horma erraldoien bidean. Bere esku leunez Minaretea laztantzen zuen Behealdeko zuloren batetik Botatako buztin xaflekin. Bere gorputza joan?etorrian zebilen Dotore, pelikano Mandearen hegalen antzera Danborraren negar intziriek lagunduta Kara ez da eroriko. Eraso egin eta zutabeak hartu zituzten Zerura igo behar balute bezala Ontziak eta otarreak zeramatzaten Eztiz eta esnez beterik baleude bezala. Baina sarritan bozkario egun horretan Ez dago astirik Ez jateko, ez edateko Gelditu gabe etsitzen dute Esne poltsatxo Haragi?bola Edo arroz?ahiarekin Dena buztina da Burutik eskuetara Blai egiten zaituen Lokatza da dena Hormaren barruan sartutako palmetan jarri zituzten hankak, alde banatan Burua bestearen hanken artean Esku emankorrek Buztin?xaflak hartzen zituzten Aldamioetan eserita Zeruko zaldunak bailiran. Isiltasun astuna abailtzen zen hiriaren gainera, astindu, turrusta eta negar?zotinen artean. Danborrak, panderoak, flautak, balafoiak mututu egin ziren. Pregonari publikoaren ahotsa baino ez zen entzuten ozenki teilatuen eta minareteen gainean, bazkalordua zela adierazteko. Otordua sakratua da guztiontzat. Begiek gora egiten dute so Galdetzeko Zutabeak eta minaretea Behar bezala berrituta al zaudete? Lurrik onena erabiliz? Diozue bihotz barrenean Eta horra hor beste behin ere Irauten duen eta lainoetarantz igotzen den Burua eta gorputza baino ideia handiagoa

Djenn¿ aspaldi sortu zen. Han inguruan jendea aspaldidanik bizi da, K.a. 250. urte ingurutik. Garai batean, Sahara basamortuan zehar urrea eramaten zuten karabanen ibilbidean zegoen. XV. mendetik aurrera, berriz, hiria islama zabaltzeko erdigune bilakatu zen. Etxebizitza tradizional asko gorde dira (2.000 inguru), pezozkoak, apainketa arabiarrekoak. Etxe horiek mendixken gainean daude eraikita, eurien urtaroko uholdeetatik eta Bani eta Niger ibaien ur?goraldietatik babesteko. 1998tik UNESCOren Munduko Ondarearen Zerrendan dago.

KULTURA KLONATUA EDO KULTURA?MESTIZAIA

Gaur egun kulturaren gaia mahaigaineratzea bi indarren arteko bidegurutzean jartzea da: gune horretan batzen baitira eta era berean elkarren aurka jartzen dira mundializazioaren aurrerapena eta nazio?identitateen iraupena. Baina, gaur egun, kultura ez dago eraikitzerik ez baldin badago unibertso?, eskualde?, herrialde? eta elkarte?balioen arteko eratze?, existentzia? eta bizi?tentsiorik. Kulturek euren nazio?testuinguruan errotuta jarraitzen badute ere, gero eta zailagoa da sinestea zenbait kontzeptu tradizional (identitatea, herria eta herrialdea) ukiezinak direnik. Egia esan, gure gizarteetan inoiz ez da izan gaur egungoa bezalako haustura orokorrik antzinako tradizioekiko. Alabaina, geure buruari galdetu behar diogu ea gaur egungo eraldaketak -oro har tradizio horientzat (baita estatu?nazioarentzat ere) arrisku gisa aurkezten diren eraldaketa horiek- ez ote diren oso eremu egokiak izango kulturarako, hau da, aniztasunaren baitan bizikidetza errazteko. Horrela, bi oztopo gaindituko lirateke: kohesio otzandua eta uniformizazio artifiziala. Lehen oztopo hori identitate?eredu hegemonikoaren ondoriozkoa da. Izan ere, eredu hori kultura bakar, erabateko, menperatzaile, integratzailean oinarritzen baitzen, estatikotzat eta behin betikotzat jotzen zen zerbaitetan. Arma bat balitz bezala erabiltzen zen eta bere ondorioak gaur baino ez ditugu hautematen: mende honetan, kulturarik finenak basakeriaren menpe erortzen ikusi ditugu. Kostatu zaigu ohartzea kultura erabateko balio bihurtzen denean arrazakeriak aurrera egiten duela. Kultura bazterketarako bidetzat hartzeak ezinbestean kultura bera baztertzea dakar. Kultur identitatearen gaia, hots, mundializazioaren lehen agerraldietatik ezagutu dugun gai hori, iraganeko kontua da. Baina kulturak ez du nazio?identitatetik emantzipatu behar eta ezin da mundializazioaren eta pribatizazioaren menpean erori. Gaur egun sortzen ari diren nazionalitate ondorengo identitateek ez dute erakutsi oraindik zenbateraino gai diren desberdintasunari, bidegabekeriari, bazterketari eta indarkeriari aurre egiteko. Kultura ideologia nagusiaren laborategietan egindako irizpideen menpean jartzea, hau da, burtsa?espekulazioen, eskaintza eta eskariaren gorabeheren, funtzionalitatearen eta premiazkoaren iruzurren apologia egiten duten irizpideen baitan jartzea, kulturari ezinbesteko gizarte?arnasa kentzea da, tentsio sortzailearen lekuan merkatuaren estresa ezartzea. Ildo horretan, bi arrisku handi ditugu gainean. Lehenengo arriskua gaur egungo joera bat da: kultura beharrezkoa ez den produktutzat hartzea. Baina, egia esan, kultura funtsezkoa da informazio?gizarteetan, bere garaian industria?gizarteentzat zientzia?ezaguera izan zenaren antzekoa. Sarritan ahaztu egiten da gizarte?haustura konpontzeko ezinbestekoa dela kulturaren faktura ordaintzea: kultur arloko inbertsioa gizarte?inbertsioa ere bada. Bigarren arriskua "integrismo elektronikoa" da. Kultur fabriketatik eta supermerkatuetatik irteten den kulturan teknologia da nagusi erabat, hainbesteraino, non gizatasunik gabeko kulturatzat ere har daitekeen. Baina nola liteke kultura "teknologizatzea" eta kultur klon multzo huts bilakatzea eta aldi berean kultura izaten jarrai dezala nahi izatea? Kultura klonatua alferrikako produktua da; izan ere, loturarik ezartzen ez duenean, kultura izateari uzten baitio. Lotura da bere ezaugarri bereizgarria, bere ezaugarri nagusia. Baina lotura hori mestizaia da, hau da, klonazioaren aurkakoa. Klonazioak kopiak dira; mestizaian, berriz, izaki berriak jaiotzen dira, izaki desberdinak, baina jatorrizko ezaugarriak gordetzen dituztenak. Mestizaiak izan diren leku guztietan, mestizaiek loturei eutsi diete eta bazterketari aurrea hartzeko balio lezaketen elkartasun berriak sortu dituzte. Andr¿ Malraux?ek esandakoaren ildotik jarraituz, nik esango nuke hirugarren milurtekoa zerbait izatekotan mestizoa izango dela, edo bestela ez dela izango.

PRESA HANDIAK: ARO BATEN AMAIERA?

Presa Handien Nazioarteko Batzordearen (PHNB) arabera, munduko ibaietan gutxi gorabehera 40.000 presa handi daude, gehienak azken 35 urteotan eraikiak. Gaur egun, berriz, 1.600 inguru ari dira eraikitzen 40 herrialde baino gehiagotan. Baina presa handien garaia ez ote da ari amaitzen? Batik bat Estatu Batuetan eta Indian elkarte ekologistek eta lekuz aldatzeko arriskuan zeuden nekazal?elkarteek presio handia egin dute lanak bertan behera uzteko, eta sarritan lortu dute eraikuntza?lanak geldiaraztea. 1998an Mundu Bankuak eta IUCNk (Natura Babesteko Munduko Batasunak) Presen Mundu Batzorde (PMB) independentea sortu zuten, presek garapenean zer?nolako epe luzeko eraginak zituzten aztertzeko. 2000. urteko abuztuan emango ditu ezagutzera bere ondorioak batzorde horrek, bi urteko ikerketen ondoren. PMB horretan 12 kide biltzen dira, presen alorrean zeresan handien duten taldeetako ordezkariak. Behin-behineko txostenean adierazten dute garapenari dagokionez, presek ez dutela beteko emandako hitza. Eta txosten horietan aipatzen dutenez, presetatik onurarik txikienak lortzen dituztenak gizarte?mailan beheko lekuetan dauden pertsonak dira. "Presek aldi berean aukera teknologikoa eta garapen aldetik erabakia hartu beharra dakarte" esan zuen Kader Asmalek, Hegoafrikako Hezkuntza ministro eta PMBren lehendakari denak, 1999ko abenduan. Asmalen ustez, Batzordeak, presek gizarte?arazoei konponbidea emango dieten aztertzerakoan, "garapen" nozioari berari buruz hausnartu beharko du. "Bi galdera nagusi ditugu" gaineratu zuen. "Zenbateko garrantzia daukate ezagutzek, interesek eta balioek presa bat eraiki behar den ala ez erabakitzerakoan? Eta nola hartu erabakiak interes kontrajarriak baldin badaude?". Gerta liteke industriaren interesak eta nekazaritzarenak bat ez etortzea, aurkakoak izatea, edo landako herrienak eta hirietako biztanleenak elkarren kontrakoak izatea, edo tira?bira horiek presak eraikitzen dituzten enpresen eta konponbide tradizionalagoen aldekoen artean sortzea. PHNBrentzat, presen eta garapenaren arteko loturak nabarmenak dira. Izan ere, herrialdeen garapenean ezinbestekoak baitira energia eta ura. Baina bi baliabide horiek are urriagoak izaten dira eskaera azkarren areagotzen den lekuetan, eta, horren ondorioz, presak ia?ia garapenaren sinonimotzat hartzen dira. Horrela, azken hamar urteotan herrialde garatuetan presen eraikuntzak nabarmen murriztu badira ere, garapen bidean dauden herrialdeetan eraikuntza?lan erraldoiak egiten hasi dira, adibidez, Hiru Arroiletako egitasmoa (Txinan) edo Indiako Narmada bailarakoa (ikus aurreragoko artikulua). Presa handien erdiak?edo (guztira 22.000 baino gehiago) Txinan daude, eta eraikitzaileen artean, India hirugarren lekuan jarri da (ia 3.000 presa baititu).

PHNBren arabera, presek ekoizten dute munduko elektrizitate guztiaren %20 eta energia guztiaren %7, ozono?geruzarentzat inolako kalterik gabe, gainera. Baina argindarra ekoizteko ez ezik, presek batez ere ura kontrolatzeko balio dute. Euste?presei esker ur edangarria lortzen da eta ibaien eta erreken ibilgua kontrolatu egiten da. Nahikoa da eurien urtaroan gehiegizko ura gordetzea eta euri gutxi egiten duenean askatzea. Baina, horrez gain, eta batez ere, presei esker labore?sailak ureztatzen dira. Ingurugiroa Babesteko Nazio Batuen Programaren (IBNBP) arabera, herrialde garatuetan kontsumitzen den uraren %75 ureztaketan erabiltzen da, eta zenbaitetan %90 gainditzen da. PHNBren azterketek erakusten dutenez, gaur egun munduan ekoizten diren elikagai guztien heren bat ureztatutako sailetan lortzen da. Batzorde horren aurreikuspenen arabera, gaur egundik 2025era arte ekoiztutako elikagai guztien %80 lur horietan lortuko da eta batzorde horrek uste du ureztaketak baino ezingo duela lagundu eskaeraren gorakada asetzen. Hala eta guztiz ere, badago ureztaketen aurka dagoen jendea, batez ere presek eragiten dituzten ondorioengatik. Ibaien Nazioarteko Sarea (IRN) Gobernuz Kanpoko Erakundearen arabera, ura ibiltzeko erretenak behar bezalakoak ez baldin badira, ureztaketetarako ubideek eutrofizazioa eta urak gazitzea eragiten dute. Alabaina, drainatze hori inoiz ez da kontuan hartzen presen plangintza eta aurrekontuetan. Himantsu Thakkar aditua da kontu hauetan eta PMBrako txosten bat egin zuen; bere hitzetan, Indian, ureztaketa?sistemek nekazaritza?lurren %3 urperatu eta urtegi bihurtu zituzten. Hori gutxi balitz, gainera, ekoizten diren produktuak esportatzeko izan ohi dira eta ez diete jaten ematen txiroei. Urtegiak eraiki behar direla?eta, bailarak urperatuta geratzen direnean, behartsu horiek izaten dira, ordea, etxeak, landetxeak eta bizirik irauteko baliabideak galtzen dituztenak. Presek lehen watt?a edo ureztaketarako lehen ur?tanta ekoiztu aurretik, ordea, beharrezkoa da lur horietatik milaka eta milaka lagun kanporatzea. IRNren arabera, mundu guztian gutxienez 30 milioi lagunek utzi behar izan zituzten euren lur eta etxeak 30eko hamarkadan. Garai batean, gobernuek uste zuten biztanleria mugiarazi beharra garapenak berarekin zekarren ezinbesteko "bigarren mailako eragina" zela. Gaur egun, nahitaez mugitutako biztanleria bere ahotsa entzun dadin saiatzen ari da. PMBren txosten baten arabera, "Iraganeko esperientziek erakusten dutenez, biztanleria kokaleku berrian ezartzeko programak beranduegi prestatzen dira, ez dituzte behar bezalako baliabideak izaten eta prestatzen direnean ez dira behar bezala aztertzen edo ezagutzen biztanleriaren ezaugarri bereizgarriak, hau da, jendearen berezko inguruari ez zaio batere jaramonik egiten. Sarritan programa horiek behar baino lehenago bukatzen dira, mugiarazitako biztanleria ezarri eta egokitu baino lehen, lehen zituzten sarrera mailetara iritsi diren ala ez arduratu gabe." Hona hemen PMBk txostenaren amaieran egiten duen galdera: gehiengoaren ongizatea bermatu ahal izateko, beharrezkoa al da landa?bizimoduaren galera? Presa handien eraikuntzaren aurka azaldu direnetako batzuek (adibidez, IRNk) uste dutenez, ez da egia presek garapena errazten dutela, ezta zuzeneko onurak lortzen dituzten hirietako elkarteentzat ere. Patrick McCullyk idatzi zuen eta IRNrekin batera argitaratutako Silent rivers (Ibai isilak) liburuaren sarreran GKE horrek baieztatzen duenez, "presa handiak elektrizitatea lortzeko eta ura biltzeko baino gehiagorako dira. Aro teknologikoan nagusi den ideologiaren isla dira, zementu, harkaitz eta lurrezkoak: garapen ekonomikoaren eta aurrerapen zientifikoaren ikur dira, bonba atomikoa eta automobila diren bezala." Beste kritiko batzuek diotenez, herrialde garatuetako merkatua ia erabat asebeteta dago eta horregatik begiratzen die presen industriak garapen bidean dauden herrialdeei. Iraganean, Mundu Bankuak eta nazioartean laguntza emateko erakundeek hain irabazi handiak ematen dituen jarduera?alor horri eusten lagundu zioten, teknologiak eskualdatu ahal izateko maileguak eskainiz. Gaur egun, ordea, presio?taldeen eraginez, Estatu Batuetako eta Europako beste estatu askotako gobernuek uko egiten diote egitasmo horietako batzuetan esku hartzeari, adibidez, Hiru Arroiletakoan eta Narmadakoan. PMBren hurrengo txostenak gutxienez zenbait ildo argi azaldu beharko ditu, besteak beste, nola lortu mugiarazitako pertsonentzat ere presak onuragarriak izatea eta nola murriztu ahalik eta gehien eragiten dituzten kalte konponezinak.

PROTESTA UHOLDEA

Vadaj inguru hondatua da, Baroda hiri historikotik 40 bat kilometrora, Indiako Gujarat estatuan. Udaldian, behin eta berriz berotutako lurra eten eta pitzatu egiten da. Montzoia iristen denean, berriz, biztanleak altzarien gainean jartzen dira, urak eraman ez ditzan. Behin uholdeak baretzen direnean, lur buztintsua ez da ezertarako gauza izaten eta abereak ez ezik, gizakiak ere sarritan lurrean harrapatuta geratzen dira. Azken lau urteotan, Vadaj?eko latorrizko etxolak dozenaka familiaren bizitoki izan dira, euren herrixka zaharra nahitaez utzi behar izan zutenetik, Narmada ibaiko Sardar Sarovar?eko presa eztabaidatuaren urtegi erraldoia egiteko. Kanporatutako horiek, ordea, zorionekoak dira. Izan ere, eskualde hartan presen aurkako biztanleak biltzen dituen Narmada Bachao Andolan (NBA) taldearen arabera, Madia Pradesh?eko Bargiko presa amaitu zutenean, 1990ean, uraren 1.000 km?ko ibilbidean zeuden 162 herrixketako 114.000 lagunak lurretatik kanporatu egin zituzten eta gobernuak ez zien eman ez lurrik, ezta inolako konpentsaziorik ere. Kanporatutako biztanle horietako askok behin?behineko eskulanak egiten dituzte Jabalpur?eko etxoletan, eskualde horretako hiririk handienean. Vadaj?eko errefuxiatuen antzera, beste 300.000 lagunek edo gehiagok ere zoritxarreko etorkizun berbera izango dute lanak aurrera egiten duten heinean. Izan ere, egitasmo erraldoi hori amaitutakoan 30 presa handi, 150 ertain eta 3.000 txikiago eraikiko dira. Azkenean, Narmada ibaia urtegi eta turbinen eskailera antzeko bat izango da. Azken hamabost urteotan, NBAk ezeztatu egin du ustez presek eurekin zekarten garapen nozioa. Mugimendu horrek dioenez, egitasmoa onuragarria izango da hirietako biztanleentzat, baina ez euren bizilekuak uztera behartu dituzten landa?biztanleentzat. Arundhati Roy?k, NBAren borrokarekin bat egin duen idazle indiarrak, dioenez, Indiako landa?etxeen %80k ez daukate elektrizitaterik -eta ez daukate hornidura?sarera sartzeko itxaropen handirik-. Idazle horren arabera, ureztaketa?ubideei esker elikagai gehiago lortuko dira, baina uste du gehienak esportatu egingo direla eta ekoizpena areagotzeak ez duela askorik hobetuko txiroen bizibidea. Royren arabera, 1995ean, 30 milioi tona zereal geratu ziren saldu gabe estatuko aletegietan, eta bitartean, 350 milioi indiar txirotasunaren mugaren azpian bizi dira. NBAk baieztatzen duenez, Narmadako egitasmoak kaltetutako gehienak tribu?elkarteak, arrantzale?herrixketako biztanleak eta dalit?ak (Indiako kasta?sistemako "ukiezinak") dira, hau da, Indiaren oparotasunetik onura txikienak lortzen dituztenak. Aspalditik, batzuek presak eraikitzea proposatzen dute garapenerako konponbide teknologikotzat. Berrogeiko hamarkadan, Jawaharlal Nerhuk, garai hartan lehen ministro zenak, presak "India modernoko tenpluak" zirela uste zuen. Nardama Bailararen Garapenerako Egitasmoak horren adibide garbi izan behar zuen. Baina ekimen hori paperetan baino ez zen egon hogeita hamar urtetan, batez ere egitasmoan esku hartzen zuten hiru estatuen -Madia Pradesh, Maharashrtra eta Gujarat- ur?eskubideei buruzko eztabaidak zirela kausa. Bien bitartean, Indiak 3.600 presa inguru eraiki zituen. Presa horiek ureztaketa?sistema masiboak sortu zituzten, eta hirurogeiko hamarkadako Iraultza Berdearekin batera, elikagai?ekoizpena laukoiztu egin zuten. Narmadan ere antzeko emaitzak lortzea espero dute. Datu ofizialen arabera, Sardar Sarovar?eko presak, ibaia Arabiako itsasora iritsi aurretik dagoen presarik handienak eta zabalenak, ura emango die urte guztian zehar 20?30 milioi laguni, batik bat, Kutch eta Saurashtra eskualde eta Rajastan estatu lehorretan bizi direnei. Presa hori 138,6 m zabal izango da eta, aurreikusten dutenez, 1.450 megawatteko argindarra ekoiztuko du. Presako urtegiak, berriz, urteroko uholde eta lehorteen zikloa leunduko du eta 400.000 lagun inguru babestuko ditu.

Estatistika ofizialen arabera, egitasmoak onura asko ekarriko ditu, baina NBA taldeak eragozpenak jartzen dizkie ia estatistika horiei guztiei. Medha Patkar Bonbaiko soziologoa buru izanik, NBAk dio egitasmotik lortzen diren onurek ezin dutela justifikatu basoen, arrantza tokien, nekazaritza?lurren, laboreen eta bizibideen galera eta egitasmoak nahitaez mugiaraziko dituen ehunka mila lagunengan izango duen eragina. Zuzenean edo zeharka, 30 milioi lagun inguru 1.312 km?ko ibaiaren eta bere bailararen menpe daude, bere lur emankor, tenplu historiko eta peregrinazio?ibilbide eta guzti. 1986an, Sardar Sarovar?eko presa egiteko Mundu Bankuak 450 milioi dolar utzi eta gero, NBAk ikerketa batzuk egiteko eskatu zuen eta, horien arabera, egitasmoaren kostu eta onuren azterketa ofizialetan hutsune handiak ageri ziren. Baina NBAren kanpainaren gai nagusia euren lurretatik indarrez ateratakoak berriz ezartzerakoan inolako neurririk hartu ez izana da. NBAk gero eta laguntza handiagoa lortzen ari da nazioartean eta, horri esker, Narmadako egitasmoa berriz aztertzea lortu zuen. 1991n, Mundu Bankuak ikerketa independente bat egiteko agindu zuen eta ikerketa horrek NBAk eginiko eragozpenak baieztatu zituen; hain zuzen ere, zera zioen: egitasmoaren eragina ez zela "behar bezala neurtu". Bi urte geroago, Mundu Bankua ekimen horretatik alde batera geratu zen. 1994an, Indiako Auzitegi Gorenak NBAk aurkeztutako eskea onartu zuen eta Narmadako presaren eraikuntza bertan behera utzi zuen, estatuetako gobernuek behar bezalako azterketak egin arte. NBAk behin eta berriz dioenez, ezin dute biztanleria euren lurretatik ateratzera behartu, harik eta indarrez ateratako biztanleak egoki ezartzeko plan errealistak izan arte. Egitasmo guztien artean, Sardar Sarovar?ekoak zeuzkan horrelako plangintzak, beste inork ere ez. NBAk dio ez dagoela presek ekar lezaketen garapenaren aurka eta erdibideko konponbide baten bila ari dela, eta zera proposatzen du: presen behin betiko altuera murriztea. Izan ere, presa zenbat eta baxuagoa, orduan eta jende gutxiagok utzi beharko baititu lurrak eta orduan eta lur gutxiago galduko baitira.

Ziurrenik ere, NBAk ez du eragotziko presen eraikuntza, baina mugimendu horrek denen ahotan jarri du biztanleria berrezartzearen gaia. 1998an, Madya Pradesh?eko gobernuak berrezarketa aukerak aztertzeko izendatutako taldeak ondorio batzuk atera zituen; horien arabera, estatu horretan ez zegoen lurrik kanporatuak ezarri ahal izateko, eta, agindu zitzaizkien Gujarateko lurrei zegokienez, bietako bat: edo ez zeuden, edo oso kalitate kaskarrekoak ziren. Madya Pradesh?eko gobernuak beste azterketa bat egiteko eskatu du; Gujaratekoak, berriz, bere jarrerari eutsi dio, irmo. Horrela, uko egin dio Mundu Bankuak sorturiko Presen Mundu Batzordeak (ikus 10. or.) Sardar Sarovar ingurua bisitatu ahal izateari; eta, horrez gain, ez du bete Auzitegi Gorenak emandako aurreko erabaki bat. 1999an, lau urteko luzamenduaren ondoren, Auzitegi Gorenak atzera bota zuen bere erabakia: Sardar Sarovar?eko presa egiten jarraitzeko eta lehendik eraikita zeuden 80 metroei beste bost gaineratzeko baimena eman zuen. NBA gogortzen ari da bere borroka, eserialdi baketsuekin eta gose?grebekin. 1999ko uztailaren amaiera aldera, Arundhati Roy?k "Bailarako Ibilaldia" antolatu zuen. Madia Pradesh?eko Nimad eskualde oparoan 10.000 lagun inguruk egin zuten bat Ibilaldiarekin; izan ere, eraikuntzak aurrera jarraituz gero, bertako nekazariek euren lurrak galdu egingo baitituzte. 1999ko abuztuan montzoiko euriak hasi zirenean, Medha Patkar eta NBAko beste kide batzuk Domkhedi herrixkan ezarri ziren eta handik ez zirela mugituko adierazi zuten, ezta ura sorbaldara iristen bazitzaien ere. Poliziek atera zituzten handik, txalupetan. Iaz, urte bukaeran, Arundhati Royk entsegu bat argitaratu zuen Outlook aldizkarian, The Greater Common Good (Guztion onurarik handiena) izenburupean, non Narmadako egitasmoa kritikatzen zuen. Eztabaida areagotzen ari den bitartean, Mundu Bankuak laguntza ukatu izanak eragin neurtezinak izan ditzake epe luzera. Nazioarteko laguntza?programa gehienek ez dute nahi presen eraikuntzan parte hartu eta, horregatik, ekimen horiek bultzatzen dituztenek alor pribatuan bilatzen dute finantzazioa. Tamalez, presen aurkako elkarteentzat askoz ere zailagoa da alor pribatuan eragitea Mundu Bankua bezalako erakundeetan baino. Izan ere, Mundu Bankuak ongi zaindu beharreko irudi errespetagarria baitauka.

Batzuetan, berrezarketen ondorioz, elkarte bereko kideak sakabanatzen dira, leku desberdinetan kokatutako lurrak ematen zaizkielako. Gaur egun, Gujarat estatuko herrixketan bizi diren 5.000 nekazari baino gehiago beste estatu batzuetara mugiarazi dituzte, adibidez, Maharashtrara eta Madia Pradeshera. Horren ondorioz, hizkuntza, jateko ohitura eta janzkera desberdineko pertsonek elkarrekin bizi beharra daukate nahitaez. Euren lurretatik kanporatutakoak sarritan ez dira ongi etorriak izaten eta aurre egin behar izaten diote tokiko elkartearen gaitzespenari. Bestalde, mugiarazitakoei ematen zaizkien lurrak haitzez beteak eta elkorrak izan daitezke edo urperatuta eta gazitasun handiegiarekin, hau da, lantzeko gauza ez direnak. Arrantzaleek betidanik bizibidea ibaitik atera arren, ibaitik urrunarazi egiten dituzte. Sarritan pertsona horiek euren herrixketara itzultzen saiatzen dira, nahiz eta lehen etxebizitzak zeuden tokia basatza hutsa izan. Berrezarketaren beste dimentsio bat ziurgabetasuna da. Biztanleek ez dakite euren herrixkekin zer gertatuko den. Shipad Dharmadhikarik, NBAko ekintzaileak, honela azaltzen du: "Inguru honek urpean geratu behar zuela iragarri zutenean, garapen?lan guztiak bertan behera geratu ziren. Adibidez, eskola bat eraikitzen ari badira edo errepide bat egiten, lan guztiak geratu egiten dira. Urtegiaren egitasmoa asmo huts gera daiteke, paperean baino ez, baina jarduera guztiak bukatu egiten dira." Bhillala elkarteko kide batek adierazi zuenez, Kakarana Behena herrixkan, urperatuta geratu behar zuela jakin zutenean, elektrizitate?hornidura moztu egin zuten. Duela urtebetetik ez daukate elektrizitaterik, baina, hala ere, urak oraindik ez du Kakarana irentsi. Berrezarketak gizartean ere nabarmen eragiten du. Sulgaon herrixka Nimad eskualdean dago, hau da, inguru oparo eta emankorrean, baina urperatuta geratuko da Madia Pradesh?en Maheshwar?eko presa eraikitzen dutenean. Laksham Patidar?ek dioenez, ezkontzeko adinean dauden mutilentzat gero eta zailagoa da emaztegaia aurkitzea. "Nork bidaliko du bere alaba laster urpean egongo den leku batera?" egiten du galde. Nimad?eko beste nekazari askok bezala, beretzat baliotsuena lurra dela dio. Mutikoen eginkizun nagusia aitari nekazaritza?lanetan laguntzea denez, ez daude prestatuta bizimodu eta kultura aldaketari aurre egiteko.

PUBLIZITATEA ESKOLAN

1990eko udaberrian, Estatu Batuetako bigarren hezkuntzako 400 ikastetxetan Channel One katea ikusten hasi ziren. Berebiziko iraultza izan zen merkataritzaren alorrean. Christopher Whittleri bururatu zitzaion ikasleentzako saioak egiteko proiektua eta tartean, jakina, iragarkiak sartzea. Christopher Whittle, Tennesseko enpresaburu kementsua, komunikabideetan aditua da eta benetako inperioa sortu zuen publizitatean eta marketinean bide berriak jorratuz. "Mundua perfektua balitz gobernuak, eta ez negozio?gizonok, egingo lituzke horrelako programak", zioen garai hartan. Eta horra zer gaineratu ohi zuen, txantxetan: "Estatu Batuetako ikasleek Txernobil abizena dela (Txer Nobil) uste dute eta, beraz, premiazko da ipar amerikarrei egungo arazo eta gorabeherei buruzko saioak ematen hastea." Baina Estatu Batuetako eskoletan Channel One baino askoz ere lehenago sartu zen publizitatea. Adibidez, Coca?Colak eta Pepsik kirolei buruzko informazioa ematen zuten ohol berezi batzuetan. Eskoletako urtekari eta egunkarietan ere iragarkiak argitaratzen zituzten. Baina "adoleszenteentzako teleberri bereziak" errotik astindu zituen bazterrak.

Channel One kateak hau guztia oparitzen die ikastetxeei: antena parabolikoa, magnetoskopioa, kableen ezarpena eta telebista bat gela bakoitzerako. Gero, ikasleek egunero ikusten dute hamabi minutuko saio berezia. Iragarkiek bi minutu irauten dute, guztira. Ikastetxeek kontratua sinatu behar izaten dute eta teleberria ahalik eta ikasle gehienei emateko konpromisoa hartu. Dena den, bideo?sarea beste zeregin batzuetarako erabiltzeko aukera ere izaten dute, hala nola, hezkuntza?dokumentalak ikusteko edo ikasleek beraiek egindako teleberriak emateko. Aipatutako kontratua sinatzea deabruarekin ituna egitea zela iruditu zitzaion askori, telebista?kateari eskolako denbora kontrolatzeko aukera ematen omen ziolako eta ikasleak iragarleen "esku" uzten omen zituelako. Sindikatu eta irakasle?elkarte gehienek ekimen horren kontrako jarrera hartu zuten. Estatu batzuetan, hala nola New Yorken, debekatu egin zuten establezimendu publikoetan horrelako kontratuak egitea. Beste estatu batzuetan, honakoa jakinarazi zitzaien eskolei: bi minutuko publizitate?tarte hura emanez gero, dirulaguntza gutxiago hartuko zutela. Baina Estatu Batuetako irakaskuntza?sistemetan deszentralizazioa da nagusi eta, beraz, administrazio?kontseilu eta zuzendari askok bideo?ekipoa hartzea erabaki zuten. Batzuek ziotenez, telebista?saio horiek baliagarriak izango ziren egunkariak irakurtzen edo kate nazionaletako teleberriak ikusten ez zituzten gazteentzat. Gainera, ikasleek milaka iragarki ikusi ohi dituzte etxeko telebistan eta eskolan ikusiko zituztenak ez zuten aparteko berezitasunik. Horrela, Whittle Communications kateak 12.000 ikastetxetan ezarri zuen kablea eta zortzi milioi ikasle hasi ziren Channel One egunero ikusten. Eskoletako katea errentagarria izan zen, baina, hagatik, Whittlek komunikabideen alorrean sortutako inperioak porrot egin zuen. 1994an, K?III Communications kateari saldu zion Channel One. K?III Communications?ek Primedia izena hartu zuen gerora. Ipar Amerikako enpresak ongi asko baliatu ziren Channel One kateak irekitako bideaz eta eskoletan iragarkiak barra?barra hasi ziren sartzen. Pepsi, Coca?Cola eta gainontzeko gas?edari entzutetsuak lehia bizian aritu ziren kontratu esklusiboak lortu ahal izateko: beren makinak, logotipo eta guzti, eskoletan ezartzen utziz gero, etekinak erdi bana jasotzeko aukera eskaini zien. Time eta Newsweek astekariak eta New York Times egunkaria, bestalde, gehigarri bereziak hasi ziren kaleratzen lehen eta bigarren mailako ikastetxeentzat: puri?purian dauden gaiak lantzeaz gain, publizitatea ere sartzen dute. McGraw?Hill Estatu Batuetako argitaletxerik garrantzitsuenetakoa da eskolako liburuen alorrean. 1999an argitaratutako matematikako liburu batean marka erregistratuak eta produktuen logotipoak sartu zituen. Eskandalu handia sortu zen, baina argitaletxekoek adierazi zutenez, liburua ikasleentzat erakargarriagoa izatea zuten helburu bakarra. Azkenik, ZapMe! enpresa kaliforniarrak ordenagailuak eta Interneterako sarrerak dohainik eskaintzen dizkie ikastetxeei. Opari horren truke, ikasleek egunero lau orduz erabili behar dituzte, gutxienez. ZapMe! enpresak ere gazteentzako iragarkiak ematen ditu. Channel One kateko produktoreek kontu handiz zaintzen dituzte saioetako edukiak. Hasieran, puri?purian zeuden gertakariak eta gai "serioak" lantzen zituzten nagusiki. Gero, gai herrikoiagoak eta arinagoak ere hasi ziren sartzen, baina irakasleek ez zituzten ongi hartu. Azken urteotan, ikasleen kezka nagusiekin zerikusia duten arazo sozialak aztertzeko joera hartu dute eta nazioarteko erreportaia ugari ere ematen dituzte. "Laurogeita hamarreko hamarkadaren hasieran titular handien jarraipen hutsak ziren saioak", dio Paul Folkemerrek, Channel Oneko lehendakariorde eta eskola bateko zuzendari?ohiak. "Orain, gaiak sakonago lantzen ditugu eta ikuspegi didaktikoa ematen diegu", gaineratu du. 2000ko urtarrilaren 4ko saioa esandako guztiaren adibide argia dugu. Boris Yeltsin Errusiako lehendakariaren dimisioari buruzko erreportaia luzea eman zuen Channel One kateak eta segurtasun nazionaleko hainbat adituri ere elkarrizketak egin zizkieten. Channel Oneko korrespontsal batek 1997an Errusiara egindako bidaiako irudiak ere izan ziren ikusgai: besteak beste, Errusiako kaleetan jendea bere ondasunak saltzen. Barietate?artistei buruzko jokoa, gelan eztabaida sortarazteko atala, Indian indarrez desbideratutako hegazkin bat askatzeko ahaleginei buruzko erreportaia eta bi etenaldi iragarkientzat_ Horiexek izan ziren aipatutako saioaren edukiak. Txikle?marka bati buruzko bi iragarki eman zituzten eta "herriaren zerbitzurako" beste bi: drogaren kontrako mezua bata eta adin?txikikoei zuzendua bestea, gazteak Interneten arrisku potentzialez jabe zitezen. "Egunero hartzen dut parte saioen edukiei buruzko eztabaidetan, gure emanaldi guztiek hezkuntza?programa nazionalekin lotura izatea nahi baitut", adierazi du Folkemerrek. Estatu Batuetan ez dago inolako ikasketa?plan federalik, baina bai, ordea, arau orokor jakin batzuk irakasgai guztientzat. Teaching the News saioa irakasleei dago zuzenduta, aurretiaz jakin dezaten zein gai landuko diren egunez egun. The Power of One programak ekimen pertsonalak sustatzea du helburu. Horrela, adibidez, Virginiako neskatxa batek egindakoaren berri eman zuten: dirua biltzen aritu zen Ruandako familiei ahuntzak oparitzeko eta, gero, Channel Oneko kazetari bat, Tracey Smith, Ruandara joan zen ahuntzak hartu zituzten familiekin hitz egitera. Smithek Ruandako gatazka etnikoen nondik norakoak ere aztertu zituen bere erreportaian. Izan ere, maiz ematen dituzte atzerriko herriei buruzko erreportaiak eta begirale askok txalotu izan du Channel One katea nazioarteko berriei hain garrantzi handia emateagatik. Ildo horretan, Brillïs Content izeneko aldizkari kritikoak (komunikabideei buruzkoa da) ere goraipatu egin zuen Channel One Indonesiako krisialdi politikoari buruzko erreportaiagatik: NBC kate ospetsuak egun berean emandakoa baino hobea iruditu zitzaien. Baina aipa ditzagun ikertzaile batek 36 saio aztertu ondoren ateratako ondorioak: programen %20 gaurkotasuna zuten gaiek betetzen zuten, baina gainontzeko %80 jokoek, eguraldiari buruzko informazioek, kirolek eta Hollywooden inguruko esamesek eta kontuek. Soziologiako irakasle batek, William Hoynesek, egin zuen aipatutako azterlana. Hoynesen ustez, "kate horren benetako funtzioak ez du zerikusirik kazetaritzarekin, merkataritzarekin baizik". Erreportaien estiloa ere salatu du: "Aurkezleek abenturazaleak dirudite, munduan zehar batera eta bestera istorio interesgarrien bila dabiltzan abenturazaleak. Dimentsio indibidual hori erabat nabarmentzen da berriak ematerakoan, unean uneko arazo edo gertakariei baino askoz ere garrantzi handiagoa ematen baitiote. (_) Katea bera sustatzea da Channel Oneko berrien helburu bakarra, kultur mota eta gazte?eredu jakin batzuk hedatzea." Bere ustez, aipatutako ikuspegien bidez publizitatea sartzeko moduko giroa sortarazten dute, nahita sortarazi ere. Channel Oneko publizitate?orriek eztabaida bizien iturri izaten jarraitzen dute. 1999ko hasieran, Estatu Batuetako zenbait politikari kontserbadore ezagunek liberalekin bat egin zuten, azken horiek luzaroan ari baitziren eskoletan hedatzen ari zen merkantilismoa salatzen. Bat eginik, senatuko batzorde batek gaia aztertzea lortu zuten. Arazo horri buruzko saioa egin zuten 1999ko maiatzean eta Channel One izan zuten, batik bat, hizpide. Ordura arte ez zen aipatutako gaia legeztatzeko ekimen handirik egin, baina maiatzeko saioan argi ikusi zen bi ikuspegi zeudela aurrez aurre: Channel One ?n aldekoak eta kontrakoak, alegia.

Liberalen eta kontserbadoreen kezkak ez datoz bat, ordea. Kontserbadoreak pop kulturaren alderdi askoren kontra daude. Ez dituzte ongi ikusten, adibidez, Marilyn Manson rock kantariaren bideoak, ezta 17 urtetik gorakoentzako filmei buruzko iragarkiak ere, sexuz eta indarkeriaz beteta egoten direla?eta. Phyllis Schlafly militante kontserbadore ezagunaren ustez, Channel One kateak "gurasoak baztertzeko aukera eman die iragarleei". Liberalek iragarleen eta enpresa handien kontrako kontsumitzaileen kritika berberak egin dituzte, hau da, enpresa handiek "erosi" egin dutela eskoletako gazteengana heltzeko aukera. Izan ere, eskolako denbora saltzen ari direla uste dute eta merkataritza?interesen esku ari direla uzten. Ralph Nader Ipar Amerikako kontsumitzaile?mugimendu baten burua da eta Channel Oneren kontra dago erabat: "Estatu Batuetan inoiz sortu den merkataritza?estrategiarik lotsagarriena da". Naden ustez, kate horren mezua guztiz "materialista" da eta "eskola galbidera eramateaz gain, kolokan jartzen du zuzendarien eta irakasleen aginte morala". Nader mugimenduko kontsumitzaile?elkarte batek, Commercial Alertek, 1999an eskutitz bana idatzi zien Channel Onen iragarkiak jartzen zituzten etxe handiei. Aurrerantzean iragarkirik ez jartzeko eskatu zien eta lau arrazoi nagusi aipatu zizkien, horretarako: Channel Onek haurrak behartu egiten dituela iragarkiak ikustera; ikasten egon beharrean, denbora alferrik galtzen dutela (1998an, ondorio hau atera zuten bi ikertzailek: Channel Onek iragarkiei emandako bi minutuak 12.000 eskolatan ikusten dituzte. Zenbat "balio" du dirutan alferrik galdutako denbora horrek? 300 milioi dolar inguru); zergadunek hezkuntzarako ordaindutako dirua xahutu egiten dela eta, azkenik, produktoreek aukeratzen dituztela saioen edukiak, eta ez gurasoek edo administrazio?kontseiluek. Dena den, oso etxe gutxik utzi zion Channel Onen iragarkiak jartzeari. Gehienek erantzun ere ez zuten egin. Nabisco izan zen salbuespenetako bat. Nabisco txikle?marka baten publizitateaz arduratzen da eta honako erantzuna eman zuten bertako arduradunek: " Channel One katearen programazioa aztertu eta alde on ugari dituela ikusi genuen, bai eskolentzat, bai ikasleentzat. Orduan hartu genuen gure iragarkiak emateko erabakia. Gure ustez, egunero bi minutuz iragarkiak emateagatik ez dugu gure seme?alaben etorkizuna kolokan jarriko. Ez dago hori pentsatzeko inolako oinarririk". Etxe askok, besteak beste, Nabisco, Pepsi, Proctor & Gamble, zine?estudioak eta Estatu Batuetako armada (jendea biltzeko), dirutza handiak ordaintzen dituzte, Channel Oneko zortzi milioi ikusleengana heltzeko: 200.000 dolar ere ordaindu izan dira 30 segundoko iragarki baten truke. Channel Onek, gainera, etengabe gogorarazi ohi die iragarleei beren saioek "gainontzeko telebista?programek baino askoz ere ikusle adoleszente gehiago dituztela" eta "9?14 urte bitarteko haurrengana heltzeko modurik azkarrena direla". Eta, jakina, adin?tarte horrek erabat pizten du iragarleen irrika. "Haurrak eta, batik bat, adoleszenteak helburu zailak izaten dira maiz iragarleentzat", dio Gary Ruskinek, Alert taldeko merkataritza?zuzendariak. "Haurrak non dauden, hara jotzen dute saltzaileek. Kasu honetan, haurrek berez egon behar duten lekura jo dute: eskolara". Channel One kateko arduradunen ustez, oso gutxi dira publizitatearen kontra daudenak, baina zaratatsuak dira eta argudio zaharkituak darabilte. "Ez dut ezagutzen merkantilismo hutsaren alde ari den inortxo ere", dio Andy Hillek, Channel Oneko programazio?zuzendariak. "Iragarkiei emandako bi minutuek piztu dute eztabaida, eta ez gainontzeko hamar minutuek, kalitate handikoak baitira. Gure kontra gaizki esaka ari diren askok ez dute eskolako mundua ezagutzen". Aipa dezagun, orain, Roy Lewisen iritzia. Lewis irakaslea da Kalifornian eta gogoko du Channel One: "Gertakari guztiak beren testuinguruan kokatzen ditu eta horixe da, hain zuzen, katearen alderik onena". "Badaude beste bide batzuk eskoletan gaurkotasunari sarbidea emateko", erantzun izan diote. Bestalde, CNN kateak iragarkirik gabeko saioa egin zuen eskoletarako, baina kable bidezko kateak ez du doan eman ikusi ahal izateko ezarri behar den ekipoa. Channel Oneren kazetaritzak gainditu egin ditu eskolako mugak. Orain dela gutxi, honako eskaintza egin dio CBS kateari: erreportaiak egingo ditu, hilean birritan goizeko programazioan eman ditzaten. Antzeko proiektuak prestatzen ari da MTV kable bidezko katearentzat eta Oxygen izeneko kable bidezko sare berriarentzat. Azken hori emakumeei dago zuzenduta. Channel One programa berezi bat ere ari da prestatzen eskoletarako komunikabideen oinarriak irakasteko. Interneteko gunerako aurrekontua ere handitu egin du, denbora luzea baitarama argibideak eta jolas osagarriak eskaintzen. Simba Information Inc. enpresak ondorengo datuak jakinarazi ditu hezkuntzarako aurrekontuak aztertu ondoren: Channel Onek eta eskolei dokumentalak saltzen dizkien antzeko beste kate batek 118,5 milioi dolar irabazi zituzten 1999an. Orain, Primedia taldea da Channel Oneren jabea, eta ez du kate horrek lortutako etekinei buruzko daturik eman nahi izaten. Primedia taldeak hainbat aldizkari argitaratzen ditu, hala nola, Seventeen, Soap Opera Digest eta Automobile. Hezkuntzaren alorrean kaleratzen dituen argitalpen batzuk saldu egin ditu orain dela gutxi: besteak beste, My Weekly Reader eskola?aldizkari ipar amerikar entzutetsua. Channel One ere saldu egingo ote du? Tom Rogers NBC kateko langile?ohia Primediako gerente nagusi izendatu dute. Channel One bere horretan mantentzeko eta, halaber, etorkizuneko komunikabideen munduan sartzeko asmoa du, itxuraz. Telebista, Internet eta urrutiko irakaskuntza?sistema uztartzea izango du, beraz, erronka nagusia. ú www.channelone.com ú Channel Oneren eta eskoletan hedatutako gainontzeko merkantilismo?moduen kontrako kritikak: www.obligation.org

Hizkuntzak jaio, eraldatu eta hil egin izan dira beti, antzina-antzinatik, hitz egin dituzten gizarteekin batera. Baina gaur egun, mundializazioaren eraginez, gero eta azkarrago ari dira hiltzen. Gerraren antzeko zerbaiten biktimak ditugu, eta. 6.000 hizkuntza ditugu munduan, baina gehienak galtzeko zorian daude, epe laburrean, gainera. Hizkuntz aniztasuna kulturaniztasunaren oinarria da eta, halaber, aniztasun biologikoaren biziraupenerako funtsezko tresna. Baina, hala ere, kolokan dago. Gizateriaren ondareetako bat kinka larrian dugu (18-19. orr.). "Gerra" horretan interes ugari daude jokoan. Ingelesak eta beste hizkuntza handi batzuek garaipena lortu nahi dute, lehenengoak mundu osoan (23. or.) eta bigarrenek eskualde jakin batzuetan. Hizkuntzarik txikienen kalterako izango da dena. Baina hizkuntza handiak ez dira beti garaile izaten: hor ditugu, adibidez, kikuyua, berberea eta euskara (24-28. orr.). Dena den, zenbaitetan lortzen da hizkuntzak elkarrekin bakean bizitzea (29. or.). Ildo horretan, aipa ditzagun bizikidetza helburu izan duten urrats batzuk: aniztasunaren aldeko nazioarteko lankidetza, batez ere irakaskuntzan (30-31. orr.); zenbait estatu-politika (adibidez, Indiakoa: 33-34. orr.) eta hainbat herritako biztanleek antolatutako ekimenak. Ekuadorko shuar herria dugu azken horien adibidea, bertako hizkuntza berpiztuz hartu baitute modernitaterako bidea (32-33. orr.). Ekuadorko zaparoei kontrakoa gertatu zaie, ordea (19. or.): beranduegi hasi dira beren hizkuntzaren alde lan egiten eta ez dirudi aurrera egingo dutenik. Hizkuntzarekin batera, talde-ezaugarri bereizgarriak ere galduko dituzte. Hiztunen gogoaren araberakoa izaten da hizkuntzen etorkizuna, txosten honen azken artikuluan adierazten den moduan (35-36. orr.). XXI. mendean, hizkuntza minorizatu asko galdu egingo dira, baina, bestalde, hizkuntza mestizoak ere sortuko dira, hizkuntza handien dibertsifikazioaren ondorioz.

Sei mila hizkuntza: ondare aberatsa arriskuan

Egia al da ia hizkuntza guztiak galdu egingo direla epe laburrean? Hizkuntzalarien arabera, hizkuntzek 100.000 hiztun behar dituzte, gutxienez, bizirik iraun ahal izateko. Gaur egun, 6.000 hizkuntza inguru daude munduan: erdiek 10.000 hiztun baino gutxiago dituzte eta laurdenak ezta 1.000 hiztun ere. Hogei dira hainbat milioi hiztun dituzten hizkuntza bakarrak. Hizkuntzen heriotza aspaldiko kontua da. Dibertsifikatzen hasi zirenetik, 30.000 (zenbaiten ustez, 500.000) sortu eta hil dira, gutxienez, sarritan inolako aztarnarik utzi gabe. Gainera, nahikoa denbora laburra egin dute bizirik. Oso hizkuntza gutxik iraun dute 2.000 urte baino gehiago: euskarak, egiptoerak, txinerak, grekoak, hebreerak, latinak, persierak, sanskritoak, tamilak_

Baina, orain, hizkuntzak oso azkar galtzen dira, eta hori fenomeno berria dugu. Egin dezagun, bada, denboran atzera. Europako konkista kolonialen eraginez, hizkuntz aniztasunak behera egin zuen oso denbora laburrean: garai hartako hizkuntzen %15, gutxienez, hil egin zen. Azken hiru mende hauetan, hamar bat hizkuntza galdu dira Europan. Australian, berriz, 20 baino ez dira geratu, eta kontuan izan behar dugu XVIII. mendearen bukaeran 250 hizkuntza zituztela. Brasilen 540 galdu dira (hiru laurdenak, beraz) 1530etik hona; portugesen kolonizazioa hasi zenetik, alegia. Estatu?nazioen sorrera erabakiorra izan zen. Horrelako egituretan lurralde batasuna eta hizkuntzaren homogenizazioa banaezinak izaten dira. Ondorioz, nazionaltzat hartutako hizkuntzak tinko errotu ziren eta gainontzekoak, aldiz, baztertuta geratu ziren. Hezkuntzan, komunikabideetan eta administrazioan hizkuntza bakarra ezartzea izan zen estatuetako gobernuen helburu bakarra eta, horretarako, hizkuntza minorizatuak desagertarazten saiatu ziren. Hizkuntz homogenizazioaren aldeko prozesua indartu egin zen industrializazioaren eta aurrerapen zientifikoen ondorioz, komunikazio?modu berriak nagusitu baitziren: azkarrak, errazak eta praktikoak. Hizkuntz aniztasuna ezagutzen hedapenaren kontrakoa zela hasi ziren esaten. Elebakartasuna bihurtu zen nahitaez lortu beharreko ideala. XIX. mendearen bukaeran hizkuntza unibertsala aukeratzeko premia hasi ziren aldarrikatzen (latina berriro erabiltzen hastea ere pentsatu zuten) eta hizkuntza artifizial pilo bat sortu zituzten, horrela. Volap¿k izenekoa izan zen lehenengoa, baina esperantoak izan zuen arrakastarik handiena, eta baita iraupenik luzeena ere. Hizkuntza "txikiek" gero eta mehatxu gogorragoei egin behar izan diete aurre. Hiru arazo nagusi izan dituzte: finantza?merkatuen internazionalizazioa, informazioa komunikabide elektronikoen bidez hedatzeko aukerak eta mundializazioak eragindako gainontzeko ondorioak. Interneten sartzerik ez duten hizkuntzak "galbiderantz" abiatzen dira, gaur egun, "merkataritzatik" at geratzen baitira. Hizkuntzak inoiz ez dira orain bezain azkar galdu: urtean hamar. Iragarpenik ezkorrenen arabera, hizkuntzen %50 edo %90 hil egingo dira datorren mende honetan. Premiazkoa da, beraz, guztien biziraupenaren alde lan egitea. Hizkuntzak galtzearen ondorioak ikuspegi askotatik izango dira larriak. Lehenik eta behin, gizaki guztiok elebakar bihurtuz gero, litekeena da burmuina hizkuntz sormenerako duen berezko gaitasuna galtzen hastea. Bestalde, inondik inora ezingo genuke izan giza hizkuntzen jatorriaren berri eta, jakina, "lehen hizkuntzaren" misterioa ez litzateke inoiz argituko. Azkenik, hizkuntza bat hiltzen denean, gure historiaren aldi bat ere behin betiko galtzen da. Kulturaniztasuna eta bioaniztasuna Hizkuntz aniztasuna dugu kulturaniztasunaren islarik nabarmenena. Lehenengoa galduz gero, bigarrena ere galdu egingo da. Askotan, hizkuntza jakin bat -berdin dio eskualde jakin batekoa edo nazioartekoa izan- inposatu nahi izaten zaie hizkuntza horren oso bestelako kultura eta bizimodua dituzten herriei. Hau da, isilarazi egiten da herri horien ahotsa. Hizkuntzak ez dira gizakion arteko komunikaziorako oinarrizko tresna hutsak. Hiztunen ezaugarri ugari uztartzen dituzte: bizitzari buruzko ikuspegia, irudimena, ezagutzak irakasteko moduak... Ahaidetasunak ahaidetasun, hizkuntza bakoitzak bere erara islatzen du errealitatea. Has gaitezen, adibidez, hizkuntza guztietan esanahi bera duten hitzen zerrenda egiten. 300 bilduko ditugu, asko jota: adibidez, ni, zu, gu, nor, zer, ez, dena, bat, bi, handia, luzea, txikia, emakumea, gizona, jan, ikusi, entzun, eguzkia, ilargia, izarra, ura, sua, beroa, hotza, zuria, beltza, gaua, lurra_ Hizkuntz aniztasunak eta bioaniztasunak arrisku berberak dituzte: batetik, hizkuntza gehienak galzorian dauden "espezieak" direlako eta, bestetik, aniztasun biologikoaren eta kulturalaren artean barne?barneko lotura kausala dagoelako. Arriskuan dauden hizkuntzak endemikoak dira, landareak eta animaliak bezala, edo bestela, esparru txiki baten mugen baitan daude. Aniztasun biologikorik handieneko estatuen %80an daude, hain zuzen, hizkuntza endemiko gehienak. Zergatik gertatzen da hori? Giza taldeek lekuan lekuko ingurunearen arabera eboluzionatu eta moldatu behar izaten dutelako. Ondorioz ezagutza jakin batzuk hartzen eta sortzen dituzte ingurune jakin horretatik abiatuta, eta hizkuntza izaten da ezagutza horien isletako bat edo, askotan, isla bakarra. Hizkuntzak hilzorian dituzten herri batzuk dira, gaur egun, arriskuan dauden baliabide naturalei buruzko ezagutzak dituzten bakarrak. Hizkuntza horiek hilez gero, ingurugiroari buruzko ezagutza tradizionalak ere bertan galduko dira. 1992ko Rioko Gailurrean, bioaniztasunaren murrizketaren kontrako neurriak hartzea erabaki zuten. Heldu zaigu, bada, hizkuntzen arazoari heltzeko unea. Eleaniztasunari dagokionez, XX. mendearen erdian, Giza Eskubideen Deklarazio Unibertsalean hizkuntz eskubideak ere aitortu zituzten. Orduantxe hasi zen pizten gai horren inguruko kontzientzia eta agerian geratu zen hizkuntzak ere babestu beharreko ondareak direla. Gerora, nazioarteko hainbat proiektu bideratu dira (ikus 30?31. orr.) hizkuntzak babesteko asmoz, jadanik gizateriaren ondaretzat hartzen baitira. Agian ez dute lortuko hizkuntzen galera?prozesua etetea, baina ahuldu egingo dute, behinik behin. Hizkuntza aniztasunaren aldeko ahalegin hori txalogarria da, benetan.

Azken xamana

Manari dut izena. Gure hizkuntzan, oihaneko musker indartsuei deitzen diegu horrela. Baina erregistro zibilean izen espainolak eman behar izan ditugu eta Bartolo Ushigua (_) naiz zure hizkuntzan. Zaparook Amazonaseko herri indiarrik handienetakoa ginen eta gure xamanak guztietan jakintsuenak: gutxienez, bostehun sendabelarren sekretuak ezagutzen zituzten." Manarik 25 urte ditu eta azken xamanaren semea da. Duela hiru urte hil zitzaion aita: Pastaza eskualdean (Amazonasen) bizi diren 115 zaparoen burua zen. Pastaza Quitotik 240 km?ra dago, hegoalderantz, Conambo ibaiaren ertzean. Ibai horretatik heldu zaizkie ezbehar guztiak, zaparoen gainbehera eragin duten zorigaitz guztiak: kolonizatzaileak, gaixotasunak, kautxuaren "booma", esklabotza, gerrak, petrolioaren ustiapena, "modernitatea"_ "Zuriak gure oihanera kautxu bila etortzen hasi zirenetik", gaineratu du Manarik, "esklabo?lanak egitera behartu zituzten gure anai?arrebak. Saldu ere egin izan dituzte, merkantziak balira bezala. Zuriak etorri zirenean, ezagutzen ez genituen gaixotasunak ekarri zizkiguten. Gure xamanek ez zekiten nola sendatu eta, ondorioz, zaparo gehienak hil egin ziren." "Estatu honetan ofizialki ez dago zaparorik", zioen 90eko hamarkadaren hasieran Ekuadorren argitaratutako testu batek. Baina zaparoek ez dute etsi eta aurrera egin nahi dute, nahiz eta ezin konta ahala oztopo dituzten. Ezin konta ahala, kontaketa?sistemaren azken zenbakia hiru baita bertako hizkuntzan. Gazte zaparoen borrokak hiru helburu nagusi ditu: hizkuntza berreskuratzea, lurraldea behin betiko mugatuta geratzea eta Peruko mugaren beste aldean bizi diren senideekin bat egitea. Manari da gazte zaparoen burua eta Pastazako Herri Indigenen aldeko Erakundearen (OPIP) laguntza ere badu. Orain dela hiru urte erabaki zuten, hain zuzen, beren kultura eta bizimodu tradizionalaren (biltzaileak eta ehiztariak dira) alde borrokatzea. Emaitzak ez dira oso onak izan, ordea.

Orain dela ia 60 urte gerra piztu zen Peruren eta Ekuadorren artean eta, ordutik hona, bi estatuetako zaparoek ez dute elkarrekin bizitzerik izan. Oso bidaia luzea egin behar izaten dute senitartekoengana joateko: hilabete osoa ibaian behera eta hiru hilabete ibaian gora. Orain dela bi hilabete karelez kanpoko bat oparitu zieten. Baina Ekuadorko zaparoek kontaktu diplomatikoak ere egin behar izaten dituzte, beste lurraldea oso gatazkatsua baita. "Gu ekuadortarrak gara", dio Manarik, "baina, lehen, zaparook herri bakarra ginen eta oihan berean bizi ginen. Orain, baimena eskatu behar izaten dugu muga igaro eta gure anai?arrebengana joan ahal izateko." Horra zein asmo duten: lau haur aukeratu eta Peruko xamanengana bidaliko dituzte haien metodoak ikas ditzaten. Hil edo biziko kontua da. Izan ere, orain dela hiru urte hil zitzaien azken xamana, azken jakinduria?iturria, eta orain inork ez ditu ezagutzen tradizio jakin batzuk, sendabelarren boterea eta oihaneko sekretuak. "Aita hil zenetik, ez daukagu zaintzailerik eta anai?arreba asko ari dira gaixotzen eta hiltzen", Manariren esanetan. Hizkuntza da jakintza tradizionalak eta xamanismoaren terapiak ezagutarazteko modu bakarra. Zaparoen hizkuntzaren biziraupena ez da arazo kultural hutsa; herri horren biziraupen fisikoa ere kolokan dago. Herria bera hilko da hizkuntzarekin batera. Bertako hizkuntza berreskuratzeko borroka erlojuz kontrako lasterketa dugu, bost lagunek baino ez baitakite. Gainera, oso zaharrak dira denak eta elkarrengandik urruti bizi dira: hainbat eguneko bidea dago bizileku batzuetatik besteetara. Sasiko Takiauri dugu hiztun horietako bat. Sasiko orain dela hirurogeita hamar bat urte jaio zen Conambo ibaiaren ondoan. "Orduan, denok hitz egiten genuen zaparoa; nik 18 urte bete nituenean ikasi nuen ketxuera", adierazi du Sasikok. Zaparoak eskualde hartako gainontzeko hizkuntzen bilakaera berbera izan du. Izen bereko hizkuntza familiakoa da, arabela, ikito eta taushiroarekin (Perukoa) batera. Hildako beste hizkuntza batzuen senide ere bada: konanbo, gae eta andoarena, alegia. Ketxuera orain dela gutxi hasi da nagusitzen. Sasikok dioenez, duela 60 urte inguru merkataritza?truke ugari hasi ziren izaten Sarayacu izeneko ketxua herrixkarekin, eta zaparoak haien kultura berenganatzen hasi ziren. Sasikoren bilobak eta birbilobak Llanchama Cocha, Jandia Yacu eta Mazaramu izeneko herrixka zaparoetan bizi dira, baina ikasketak ketxueraz eta gaztelaniaz ari dira egiten, estatuak ezarritako hezkuntza?eredu elebidunari jarraiki. Irakasleek batxilergo?ikasketa hutsak izaten dituzte, kanpokoak izaten dira eta lau dolar baino ez dizkiete ordaintzen hileko. Gauzak horrela, alde egiteko irrikatzen egoten dira. Ikasle gehienak ez dakite ia ezer gaztelaniaz eta ketxuera ere ahoz baino ez dute ikasten. "Inoiz ez zaigu gustatu mesede eske ibiltzea", dio Manarik. "Baina orain oso gutxi gara eta beldur gara ez ote garen azken zaparoak izango". Bitartean, adineko jendea haurrei izen zaparoak ezartzen hasi da: Newa, Toaro, Mukutzagua (eperra, loroa, urretxoria)_ Horixe egin du Sasikok ere, zaparoek bizirik daudela esan nahi baitiote munduari. nauta@speed.net.ec Pastazako Herri Indigenen aldeko Elkartea (OPIP) General Villamil z/g eta Teniente Hugo Ortiz Puyo, Ekuador

Nork zein hizkuntza?

Munduko kultur ondarearen banaketan desoreka da nagusi. SIL International (Summer Institut of Linguistics) hizkuntzarik ezezagunen aldeko erakundea da eta honako datu hauek jakinarazi ditu: 6.000 hizkuntza daude munduan eta erdiak Asian eta Ozeano Barean hitz egiten dira. Europako ehunekoa, berriz, oso txikia da: %3. Ginea Berria dugu hizkuntz aniztasunaren txapelduna (Irian Jaya, Indonesian, eta Papua Ginea Berria), bertan hitz egiten baita hizkuntzen seirena. Hizkuntz aniztasunaren mapamundia eta biztanle?dentsitatearena ez datoz bat: biztanleek %4ak hizkuntzen %96 hitz egiten du. Hizkuntzen %80 baino gehiago endemikoak dira eta estatu bakar batean hitz egiten dira. Bestalde, oso gutxi dira milaka hiztun izateaz gain, lurralde askotan hitz egiten diren hizkuntzak: hogei, hain zuzen. Baina kopuruak aldatu egiten dira kontaketa?metodoen arabera. Horrela, adibidez, Encyclopedie Milleniumeko (1998) datuen arabera, munduko biztanleen ia erdiak hedadurarik handieneko zortzi hizkuntzetako bat egiten du: txinera (1.200 milioi hiztun), ingelesa (478 milioi), hindia (437 milioi), gaztelania (392 milioi), errusiera (284 milioi), arabiera (225 milioi), portugesa (184 milioi) eta frantsesa (125 milioi). Linguasphere eta SIL erakundeen datuak nahikoa antzekoak dira, baina hizkuntza handien hiztunen artean, ama?hizkuntzatzat dituztenak ez ezik, bigarren hizkuntzatzat dituztenak ere hartu dituzte kontuan (ikus 21. orrialdea).

Adituek ondorio hau atera dute aipatutako desorekatik abiatuta: mende honetan hizkuntzen %95 hil egingo dela. Izan ere, urtero hamar hizkuntza galtzen dira han?hemenka. Ikertzaile batzuek diotenez, bi astetik behin hizkuntza bat hiltzen da. Hizkuntz aniztasunik handiena duten lurraldeetan hiltzen dira, hain zuzen, hizkuntza gehien. Afrikan, 200 hizkuntza baino gehiagok 500 hiztunetik behera dituzte. Berehala desagertuko dira, ziur aski, kontuan izan behar baita hizkuntzek 100.000 hiztun behar dituztela, gutxienez, bizirik iraun ahal izateko. Ipar Amerikan indigenen eta kreolen hizkuntzak daude egoerarik latzenean, batik bat Estatu Batuetan eta Kanadan. 200 hizkuntza amerindiarrek bizirik irautea lortu dute, baina denak daude arriskuan, hiru izan ezik: navajo, cree eta ojibwa hizkuntzak. Latinoamerikan 500 hizkuntza amerindiar dituzte eta horien erdia edo herena dago, gutxi gorabehera, arriskuan. Brasilen galduko omen dira hizkuntza gehien, ia hiztun komunitate guztiak oso txikiak direlako. Asiako hego?ekialdean, hizkuntza bakoitzeko hiztun kopuruak handi samarrak dira. 600 edo 700 bat hizkuntza dituzte, baina 40 inguru kolokan daude: lekuan lekuko estatuen politiken araberako etorkizuna izango dute. Asiako ipar?ekialdean 47 hizkuntza dituzte, baina seik baino ez dute, benetan, bizirik irauteko aukerarik, errusierarekin batera. 20 "ia hilda" daude, zortzi "hiltzeko bidean" eta 13 "arriskuan". Lehenengoek 10 hiztun dituzte, asko jota, bigarrenak zertxobait gehiago erabiltzen dira, baina gurasoek ez dizkiete seme?alabei irakasten eta, hirugarrenei dagokienez, haurrek ere hitz egiten dituzte, baina gero eta gutxiago. Europan ere hiztunen kopuruak aldatu egiten dira definizio?irizpideen arabera. Aurrerago aipatutako liburuan adierazten denez, 123 hizkuntza egiten dira: bederatzi ia hilda daude, 26 hiltzeko bidean eta 38 arriskuan.

Ezinbestekoa da ingelesaren nagusitasuna?

1919an Estatu Batuetako presidenteak, Woodrow Wilsonek, lorpen handia erdietsi zuen: aliatuen eta alemanen arteko Versaillesko Ituna ingelesez eta frantsesez idatzi zuten. Ordutik, ingelesa erabat nagusitu da diplomazian eta, gutxinaka?gutxinaka, harreman ekonomikoetan, komunikabideetan_ Badirudi ingelesak monopolioa lortu duela mundu osoko komunikabideetan. XXI. mendearen hastapenetan gaudela, bistakoa da mundializazioa ziztu bizian ari dela hedatzen ekonomian eta, horrekin batera, ingelesaren erabilerak gora egin duela alor guztietan. Gero eta gehiago dira mezuak ingelesez igortzen eta jasotzen dituztenak, norbere hizkuntza erabili beharrean. Askori berdin dio, gainera: planetan gailentzen ari den uniformizazioarekin bat datoz. Ingelesak leku askotako biztanleekin harremanak zuzenean izateko aukera ematen duela uste dute. Ikuspegi horren arabera, uniformizazioa aurrerapausoa dugu, baliabideak aurreratzeko modua eta kultur trukeak errazteko bidea. Ildo horretan, ingelesa mundu osoan nagusitu arren, ez omen dira lekuan lekuko hizkuntzak galduko. Aitzitik, nagusitasun horri esker, entzule gehiagorengana heltzeko aukera izango dugu denok. Baliteke. Baina besterik gabe onartzen badugu, begiak itxi egingo zaizkigu eta ezingo ditugu ikusi askatasun indibidualaren eta botere politikoaren arteko loturak edo hizkuntza, gizarte eta ekonomietako mekanismoen artekoak. Mekanismo horiek berez sortzen dira gizarteetan, bai gizabanakoaren eta taldearen arteko harremanetan, bai kulturaren eta talde?egituren arteko harremanetan. Hizkuntzarik egokiena edo egokienak erabiltzeko gaitasunaren arabera egin ohi du gora gizabanakoak gizartean. Eta, denboraren joanean, belaunaldiz belaunaldi, izenik handiena lortzen duen hizkuntzak baztertu egiten ditu gainontzekoak. Inperialismo kulturala ez da inperialismo ekonomikoa bezain agerikoa. Bigarrena ere ez da inperialismo politiko eta militarra bezain nabarmena, horien gehiegikeriak bistakoak izaten baitira eta, beraz, erraz salatzeko modukoak. Potentzia anglosaxoiek ez dute nahita bilatu, antolatu eta sustatu ingelesaren nagusitasuna. Potentzia horien ekimen politikoek edo nazioz gaindiko enpresa anglosaxoiek ekonomi merkatuan sartzeko egindako ahaleginek ez dute zerikusirik hizpide dugun gaiarekin. "Hizkuntzen gerra" inoiz ez da benetako gerratzat hartu izan eta ez da inon deklaratu. Esan bezala, potentzia handien estrategia militarrak, diplomatikoak, politikoak eta ekonomikoak agerikoak izaten dira, aztertu eta kritikatu egin daitezke. Baina hizkuntz estrategiak, berriz, ezkutukoagoak izan ohi dira, zuhurrak. Batzuetan ez du ematen inolako estrategiarik dagoenik ere. Joan zen mendeko esperientzia historikoen ondorioz, potentzia askok jokabide apalagoa hartu behar izan zuten hizkuntzarekin. Hala ere, ez zioten uko egin hizkuntzaren alorrean hegemonia izateari. Liga arabiarra 1945ean sortu zuten. Gaur egun 22 estatu kide ditu, hau da, 250 milioi biztanle biltzen ditu, guztira. Bestalde, frantsesez mintzatzen diren estatuek politika bateratua egitea erabaki zuten. Frankofonoen Nazioarteko Erakundea sortu zuten, horrela, hizkuntzaren alorrean, ekonomian eta politikan elkarlanean aritzeko asmoz. Aipatutako erakundeak ( Comonwealthek bezala) 50 estatu kide baino gehiago ditu eta 500 milioi biztanletik gora biltzen ditu. Nederlanderaz hitz egiten duten herriak bestalde, 1991n hasi ziren biltzen. Zortzi komunitatek baino gehiagok (40 milioi biztanle inguru, guztira) hartzen dute parte topaketa horietan. Hor ditugu, bestalde, Iberoamerikako estatuen gailurrak: bi urtetik behin egiten dira eta 20 estatuk baino gehiagok hartzen dute parte (350 milioi biztanle). 1992tik hona, turkiera erabiltzen duten zenbait estatuk ere (120 milioi biztanle) biltzarrak egin ohi dituzte bi urtetik behin: Europa eta Asiako erdialdeko ordezkariak eta komunitate etniko txikiagoak biltzen dira. Azkenik, 1996an, portugesera erabiltzen duten zazpi estatuk (200 milioi) ere elkartea sortu zuten.

Hedadura handiko hizkuntza bakoitzak bere esparruan tinko borrokatuz gero, lortuko al lukete kultur uniformizazioari aurre egitea? Auskalo! Hizkuntza bakoitzak bere ekintza?esparru geografikoa duen arren, gaitasun?mailak ez dira berberak izaten esparru osoan. Hedadura handiko hamar hizkuntzek hiru mila milioi hiztun baino gehiago -gizateriaren erdia- dituzte, teorian behinik behin. Ingelesak bi mila milioi hiztun ditu, ofizialtzat duten eremuak (Commonwealth eta Estatu Batuak) eta ez dutenak kontuan hartuta. Lehenengoen kopurua askoz ere handiagoa da, beraz. Ingelesaz bestelako hizkuntza handiek babes?estrategia bateratua hartuko balute, eragin handia izango lukete nazioarteko erakundeetan. Esanak esan, hizkuntzen etorkizunari buruzko auziak ez ditu hartzen hedadura handiko hizkuntza hutsak. Hor ditugu, baita, beste estatu batzuetako eta entitate azpinazionaletako hizkuntza ofizialak ere. Ehun inguru dira, guztira: Indiako hizkuntza konstituzionalak, Errusiako nazionalitateetakoak... Beren esparruak defendatzeko eskubide osoa dute guztiek. Aipa ditzagun, azkenik, hizkuntza autoktonoak, minorizatuak, komunitarioak, etnikoak, etab. Milaka dira eta gehienak arriskuan daude. 300 milioi hiztun inguru dituzte, guztira. Hizkuntza txikiak hil egingo omen dira. Baina hala gertatuko da, benetan? Bai, beste bat irakastea baita hizkuntza bat hiltzeko modurik onena. Ehun estatu?hizkuntzak monopolioa lortu dute irakaskuntzan eta, ondorioz, etxea edo folklorea bihurtu dira gainontzekoen erabilera?eremuak. Eta, denboraren poderioz, izen handiko kultur eremuetatik at geratuko dira. Hizkuntzen "erailketa" edo suntsiketa -nahita edo nahigabe eragindakoa izanda ere- etnozidioaren eragile nagusietakoa dugu. Etnozidioa edo herrien deskulturizazioa izan da, hain zuzen, iraganeko kolonizazioen funtsa, eta gaur egun ere horixe da Estatu Batuen helburua, hala aitortu ez arren. Toki?hizkuntzak irakaskuntza?sistemetatik kanpo ari dira geratzen eta, ondorioz, "erailketa" prozesua are azkarragoa izango da. Bi alor bereizi behar ditugu XXI. mendeko hizkuntz arazoen inguruan. Batetik, zer egin behar dute hedadura handiko hizkuntzek edo estatu?hizkuntzek ingelesaren inbasioari aurre egiteko? Bestetik, zer egin behar dute arriskuan dauden hizkuntzek edo hizkuntza minorizatuek bizirik iraun eta garatu ahal izateko?

Idazle baten nahigabeak kikuyu hizkuntzan

Nekazari familia batean jaio nintzen 1963an, Kenyak independentzia lortu zuen urtean. Txikitan, kikuyu hizkuntza baino ez nekien. Kantatu, istorioak kontatu, ikusi?makusika aritu, solasean egin... kikuyu hutsean mintzatzen ginen beti. Eta baita helduak ere, atsotitzez betetako elkarrizketa haietan. Kenyarren %22k kikuyua erabiltzen zuen orduan eta guk ere ez genuen beste hizkuntzarik ikasi eskolako lehen hiru urteetan. Nik, ordea, haurtzaindegian alfabeto ingelesa ikasi nuen. Laugarren mailan eskolak ingelesez ematen hasten ziren... eta akabo kikuyua! Laugarren mailatik aurrera eskolan debekatu egin ziguten ama?hizkuntzan hitz egitea edo idaztea. Kikuyuz hitz eginez gero, jo eta zigortu egiten gintuzten. Batzuetan, etxera bidaltzen gintuzten denboraldi baterako. Afrikako hizkuntzen kontrako jarrera nagusi zen Kenyako lehen hezkuntzako ikastetxe guztietan. Nire hezitzaileek ziotenez, ez ziren benetako hizkuntzak, dialekto primitiboak baizik. Unibertsitateko ikasketak egin baino lehen eta ondoren, bigarren hezkuntzako ikastetxe bateko irakasle izan nintzen. Afrikako hizkuntzekiko jarrera argi bat hartu behar izan nuen, nahitaez, eta hauxe esan nion neure buruari: "Zer egingo dut, ikasleei kikuyua irakatsi ala neure hizkuntzari uko eta atzerrikoei men egin?" Hizkuntza kolonialaren jarraitzaile zintzo bihurtu nintzen, beste irakasleak bezala. Ikasleak jo eta zigortu egin behar izan nituen ama?hizkuntza erabiltzen hasten ziren bakoitzean. Nire aurretik beste askok egin zuten moduan, aipatutako uste kolonialekin bat egin nuen: Afrikako hizkuntzak hitz egin eta ikasiz gero, ikasleek ikasteko gaitasun txikiagoa izango zutela pentsatzen nuen. Azterketak ingelesez egin behar izaten zituztenez, ikasleek berehala sinesten zuten funtsezkoa zela hizkuntza hori ongi jakitea". Hainbat hamarkada igaro dira independentzia lortu zuenetik, baina Kenyako hezkuntza?sistemak bere horretan dirau. Ez da egon ia inolako aldaketarik bertako hizkuntzak irakasteko politikan. berrogei hizkuntza inguru daude, baina gobernuaren ustez, toki?hizkuntzak batasun nazionalaren kontrako oztopoak dira. Kiswahilia da onartzen duten hizkuntza bakarra, Jomo Kenyatta zenak hizkuntza ofizial izendatu baitzuen ingelesarekin batera. Hezkuntza?sistemari dagokionez, ingeleseko azterketa onak egitea da garrantzitsuena: ingelesak izen handia du eta Kenyan bertan nahiz atzerrian ikasteko edo lan egiteko aukerak ematen ditu. Horixe da, azken finean, Afrikako hezitzaile askoren pentsamoldea.

32 urte nituela, nire lehen nobela idazten hasi nintzen eta errotik aldatu zitzaizkidan uste guztiak. Estatu Batuetan bizi nintzen eta zientzia?ikertzailea nintzen. Ngoima nobelaren bidez, Kenya independenteko erregimenaren izaera neokoloniala agerian utzi nahi izan nuen. Nekazarientzat, langileentzat eta jende xehearentzat idatzi nuen istorioa. Osasun?alorreko ustelkeria eta zabarkeria ziren ardatz nagusiak: arazoz betetako haurdunaldia duen emakume baten gorabeherak kontatu nituen. Ingelesez hasi nintzen idazten, baina, lehen bi paragrafoak bukatu ondoren, argi ikusi nuen buruan kikuyuz neukala nobelaren mezua. Haurtzaroko hizkuntzak uste baino askoz ere erro sakonagoak zituen nire barrenean. Beste arazo bat ere izan nuen elkarrizketak idazten saiatu nintzenean: "Sinesgarria al da bi pertsonaia nagusiak ingelesez hitz egitea, nekazariak eta kikuyu hizkuntza eta kulturakoak izanik?". Utzi egin nion Ngoima idazteari. Handik hilabete batzuetara, Kenyara itzuli nintzen eta solasaldi luzeak izan nituen haurtzaroko eta gaztaroko ezagunekin. Nire fikziozko pertsonaiekin hitz egiten ari nintzela iruditu zitzaidan. Sorterrian nengoela, halako batean, ez dakit nola, idazteko gogoa piztu zitzaidan berriro. 1997aren hasieran berriz ekin nion neure nobelari, baina kikuyuz idatziz. Bi hilabetetan bukatu nuen Ngoimaren zirriborroa. Kikuyu idatzia ez dago gehiegi hedatuta, oso jende gutxik erabiltzen baitu. Beste hizkuntza batzuk askoz ere gehiago erabiltzen dira, eta kikuyua oso atzeratuta geratu da hiztegiari, esamoldeei eta ortografiari dagokienez. Neuk ere horrelako arazoak izan nituelako, kikuyu hizkuntzan idatzi duten bi idazleren (Gakkara eta Ngugi?ren) lanetan oinarritzea erabaki nuen. 1999ko otsailean argitaratu zidaten liburua. Aita nekazaria dut eta Biblia eta erlijio?kantak baino ez ditu irakurtzen. "Asko ikasi dut", esan zidan liburua irakurri zuenean. Pertsonaien gorabeheren bidez, hobeto ulertu zituen gure herriko arazo sozial eta ekonomikoak.

Ingelesak sona handia du, bai Kenyan, bai mundu osoan. Hala ere, irakurleek oso ongi hartu zuten Ngoima eta horrek argi erakusten du Afrikako hizkuntzak bizirik daudela oraindik. Dena den, oso argitaletxe gutxik onartzen dituzte horrelako hizkuntzetan idatzitako eskuizkribuak. Intelektualak eta idazleak dira Kenyako hizkuntzen defendatzailerik sutsuenak, baina nekazari eta langileek ematen diete benetako indarra. Hauei esker daude bizirik eta egingo dute aurrera. Baina nekazari eta langileen artean bada hutsune edo premia nabarmen bat: ama?hizkuntzan idatzitako irakurgaiak. 2000ko urtarrilean Afrikako herri guztietako idazle eta adituak Eritrean bildu ginen. "Desberdintasunen kontra: Afrikako hizkuntzak eta literaturak XXI. mendean" izan genuen leloa. Afrikan inoiz ez zen, ordura arte, horrelako biltzarrik egin eta lekua ere adierazgarria izan zen, Eritreako hezkuntza eta garapen sisteman bederatzi hizkuntza baitaude sartuta. Nire iritzia jakinarazi nien: hizkuntzak hiltzen ari direlako kexatzen hasi beharrean, hobe genuela ahozko eta idatzizko erabilerak handitzeko eta itzulpenak sustatzeko neurri eraginkorrak hartzea. Batzuek ziotenez, nork bere hizkuntzan idaztea eliteen sistemari traizio egitea zen. Nire ustez, geure hizkuntzetan idatzi behar dugu, batetik, mentalitate neokoloniala aldarazteko eta, bestetik, afrikarrak beren nortasunaz jabetzen hasteko. Afrika osoko idazleen iritziak entzuteak idazten jarraitzeko indarra eman zidan. Orain, beste nobela bat ari naiz idazten, kikuyu hizkuntzan, jakina.

Idir, ahots berberea

"Txilek elli yi n taburt a vava invba / ccencen tizebgatin im a yelli ghriba..." ("Ireki iezadazu, atea arren, aita Inuba / Ene alaba Ghriba, egin tintin eskumuturrekoekin..."). Kabiliako kanta baten leloa dugu aurrekoa, "A Vava Inuva" du izena eta 1970eko hamarkadaren hasieran entzute handia lortu zuen mundu osoan. Berbereek bakarrik ulertu zuten esanahia; hala ere, berebiziko arrakasta lortu zuen alde guztietan. Berbereak hamabi milioi dira eta Afrikako iparraldean eta Saharan sakabanaturik bizi dira. Hamid Cheriet gazte aljeriarra izan zen kantaren egilea. Idir ("bizirik iraungo du") ezizena aukeratu zuen Hamidek. "Izurrite handietan, izen hori jartzen zieten haur jaioberriei, zori txarra uxatzeko. Nire kulturaren omenez, arriskuan zegoelako, aukeratu nuen Idir ezizena", dio Hamidek. Berbere gehienak Marokoko eta Aljeriako mendietan bizi dira eta dialekto ugari dituzte: shauia, shelja, kabiliera, mzab, rifera, shawiya, tshalhita, tuarega, targia, tarifita... Tamazight hizkuntzaren dialektoak dira denak. Berbereen ama?hizkuntza Nigerren eta Malin baino ez da ofiziala. Gainontzeko estatuetan, berbereen kulturari ez diote jaramonik ere egiten eta leku batzuetan debekatuta dago, gainera. "Aljeriako pasaportea daukat, baina baimena behar dut nire hizkuntzan mintzatzeko", salatu du Idirrek. Izan ere, "ahotsik ez dutenen" izenean nahi du hitz egin, Aime Cesaire Martinikako poeta handiak bezala. Idirrek kolonizatzaileen hizkuntzan -frantsesez- egin zituen ikasketa guztiak, lehen hizkuntzatik hasi eta geologiako doktoretza bukatu arte. Garai hartan, arabiera zen Aljeriako eskoletako bigarren hizkuntza. Baina inoiz ez du frantsesez idazteko asmorik izan. "Hala ere, inoiz atera ez banintz nire herrixkatik, ez nuke arabieraz txintik ere jakingo", uste du Idirrek. Eta honakoa gaineratu du: "frantsesa edo arabiera erabiliz gero, entzule eta irakurle gehiago izango nituzke. Baina ez nuke jakingo ez gauzak nola egin, ez zer esan". Kabiliera izan da bere sentipenen eta lehen ipuinen hizkuntza eta berez ateratzen zaio poesiak idazten hasten denean. Baina kabilieraz idaztea aukera bat ere bada. "Kabilieraz kantatzea militantzia?ekintza da, izatez, nire iraultzaren berri emateko eta hemen nagoela esateko modu bat. Beste lanbideren bat izan banu, beste adierazpide batzuk erabiliko nituen neure aldarrikapenak ezagutzera emateko."

Hamid Cheriet gaztea ustekabean hasi zen kantatzen. 1955ean jaio zen Ait Lahcene izeneko herrixkan, Djurdjura mendian (Kabilia Handian). Bederatzi urte zituela, Aljerrera joan zen bizitzera gurasoekin, arrebarekin eta bi anaiekin batera. Misiolari jesuiten eskolara joan zen bertan: "Kabiliarrak arlotetzat hartzen gintuzten". Natur zientzietako irakasleak irakatsi zion gitarra jotzen. Idir 16 urtekin hasi zen kantak egiten eta Kabiliako kantariekin harremanak izaten. 1973an, Nouara kantari ezagunaren ordez kantatzeko eskatu zioten: lo?kanta bat idatzi zion kabilieraz, Nouarak zuzenean kantatzeko irratian. Baina ez zuen joaterik izan eta, azken orduan, Idirri deitu zioten. Arraskasta handia lortu zuen. 1975ean Parisera joan zen Pathe?Marconirekin kontratua sinatzera eta bertan geratu zen bizitzen. Ordutik, Aures mendietako semea etengabe aritu da, musikaren bidez, berbereen kultura hedatzen. Horrela, 1940ko hamarkadan Aljeriako idazle handiek urratutako bideari jarraitu zion, orduan sortu baitzuten Jean Amrouche, Mouloud Mammeri, Mouloud Feraoun eta Kateb Yacine idazleek, besteak beste, berbereen kulturaren aldeko mugimendua. Baina aitzindari horiek frantsesa erabili behar izan zuten berberearen aldeko aldarrikapenetan, ez baitzuten beren mezuak zabaltzeko beste modurik. Ekar ditzagun gogora, adibidez, Amroucheren hitzak: "Frantsesez pentsatzen eta idazten dut, baina kabilieraz negar egiten dut". Gaur egun, Idirrek gehiago eskatzen du. Hiru hizkuntza aldarrikatzen ditu Aljeriarako: arabiera, berberea eta frantsesa. "Aljeriak biztanle guztiak izan behar ditu kontuan, bertako lurra maite dutenak eta bere alde lan egin nahi dutenak, jatorriari, hizkuntzari edo erlijioari erreparatu gabe. Islama ezin da izan estatu?erlijioa. Erlijioa fededunen kontua da, eta ez gobernuena. Ez da zuzena arabiera jaun eta jabe izatea, Koraneko hizkuntza sakratua omen delako. Eta are gutxiago arabiar klasikoa, herriak ulertzen ez duen hizkuntza findua. Hizkuntza guztiek garrantzi bera dute, berberea zaharrena den arren. Halabeharrak kokatu zituen hiru hizkuntza horiek lur honetan. Eta bertan jarraitu behar dute."

Baina egoera oso bestelakoa da. Irrati kabiliarra da berberea erabiltzen duen Aljeriako komunikabide bakarra; 1948an sortu zuten eta "zentsura?batzordea duen irrati bakarra da". Frantsesen garaitik hona, "berberea aukerako irakasgaia da batxilergoan eta puntuak lortzeko balio du", baina ez dago hezkuntza?programa nazionalean sartuta. 1999ko apirilean, Abdelaziz Bouteflika aukeratu zuten Aljeriako lehendakari. Bouteflikak ez du berberea hizkuntza ofizial izendatu nahi, erreferendum bidez hala erabakitzen ez bada, behinik behin. Baina kabiliarrek errezeloak dituzte: "Oso ideia arriskutsua da. Erreferenduma eginez gero, emaitza ezezkoa izango da, ziur aski. Eta herriak bere izateari ezetz esaten badio, ez dugu elkarrekin ezer egiterik izango. Dena den, kabiliarrek, burubero batzuk salbu, ez dute inoiz independentzia lortzeko asmorik izan." Beren aberriak berbereen nortasuna onartzea dute helburu nagusi. "Kabiliarra naizen aldetik, erabateko aljeriarra nahi dut izan, eta ez sasi?aljeriarra, orain bezala", dio Idirrek. Idir talde minorizatu bateko kidea da, bai Aljerian, bai Frantzian, baina kulturen elkarbitzaren aldeko jarrera hartu du. Ildo horretan, oso izenburu adierazgarria aukeratu zuen azken diskoarentzat: Identit¿s (Nortasunak, pluralean). Sony etxeak kaleratu zuen 1999.aren bukaeran eta urrezko diskoa izan zen. Kantari askok hartu zuten parte: Karen Matheson irlandarrak, Geoffrey Oryema ugandarrak, Gilles Servat eta Dan Ar Braz bretoiak, Manu Chao frankogailegoak eta Gnawa Diffusion eta Zebda talde frantsesek (lehenengoak arabiarrak eta bigarrenak berbereak). Kultura marjinatuetakoak dira denak, baina Idirrek argi erakutsi du bere kulturak "minoritarioa izan arren, baduela lekua unibertsaltasunean."

Euskara, ialgi adi kanpora

Inork ez daki zein den euskararen jatorria. Orain dela lau edo bost mila urte inguru sortu zen eta, gaur egun, 600.000 bat mila hiztun ditu Hego Euskal Herrian eta 80.000, gutxi gorabehera, Ipar Euskal Herrian. Euskarak atzerakada handia izan zuen frankismoaren berrogei urteetan. Horren ondoren, berriz, susperraldi itxaropentsua heldu zaio, hiru faktore hauek direla?eta: euskararen batasun?prozesua batuaren inguruan, 1979an hizkuntza koofizial bihurtu izana eta irakaskuntzaren alorrean izan duen bultzada. Halaber, euskarazko literaturak ere gorakada nabarmena izan du zenbait idazleren konpromisoari esker. Bernardo Atxaga dugu idazle horietako bat. Atxagak 48 urte ditu eta 1989an Literatur Sari Nazionala irabazi zuen Obabakoak lanagatik. Euskaraz idatziz, nazioartean entzutea lortu duen lehen idazle euskalduna dugu.

Eleaniztasunari gorazarre

.

Hizkuntzen zaindariak

Laurogeiko hamarkadaren erdira arte, UNESCOk ez zituen hizkuntzen aldeko ekimen gehiegi egin. "1986an sortu genuen Linguapax proiektua, batetik, hizkuntzen irakaskuntza eta, bestetik, elkar ulermena eta bakea sustatzeko asmoz", dio Felix Martik, hizkuntz aniztasunaren eta hezkuntza eleanitzaren aldeko aholkularitza? batzordeko buruak. 1998an sortu zen, aipatutako batzordea. Linguapaxek hamabost urte daramatza lanean eta alor ugari jorratu ditu: laguntza teknikoa eman die estatu nahiz eskualde jakin batzuetako proiektuei, unibertsitate arteko sarea sortu du bere asmo eta estrategiak ezagutarazteko eta, orain, munduko hizkuntzei buruzko txostena ari da prestatzen (ikus beherago). Lehen zereginari dagokionez, besteak beste, Kanputxeako hezkuntza?sistema berrantolatzen lagundu du: khmererari ere sarbidea eman diote irakaskuntzan eta bi milioi testuliburu argitaratu dituzte hizkuntza horretan. Izan ere, hezitzaile eta idazle kanputxear bikainak dituzte benetan. Aipa dezagun, azkenik, Mons?eko Unibertsitatea (Belgika) dela unibertsitate arteko sarearen koordinatzailea. Aurrerago esan bezala, Linguapaxek hizkuntz aniztasuna eta hezkuntza eleanitza nahi ditu sustatu; bi helburuak banaezinak dira, ordea. Lehenengoa lortzeko, gidak eta eskuliburuak argitaratu ditu hezkuntza?sisteman lekuan lekuko hizkuntzak erabiltzen hasi nahi duten estatuetako irakasleentzat eta hizkuntz politiken arduradunentzat, batik bat Afrikakoentzat. Pericles izeneko proiektua ere abiarazi du hurbileko hizkuntzen ikaskuntza sustatzeko asmoz: estatu mugakideetako gazteek ondare komunaren (gune naturalen eta monumentuen) aldeko ekimenetan hartuko dute parte. Luxenburgon, Frantzian eta Alemanian egingo dira lehen esperientziak eta, gerora, beste estatu batzuetan: eskualde arteko lankidetza sustatu nahi duten lekuetan edo gatazkaren baten ondorioak jasaten ari diren eremuetan. Nazioartean jakin badakite gizateriaren ondare inmateriala -hizkuntzak, alegia- zaindu egin behar dela, baina ez dago helburu hori lortzen lagunduko duen legedirik. "Zoritxarrez, ez dago hizkuntz eskubideei buruzko nazioarteko hitzarmenik", dio Martik. "Oso gai korapilatsua da, baina UNESCOri dagokio estatu gehienentzat onargarria den nazioarteko legedia finkatzea."

"Zein hizkuntzari buruzko informazioa da? Erabiltzen al dute idatziz? Non hitz egiten dute? Zein muga geografiko ditu?" Galdera hauek 1997an mundu osoan egiten hasi ziren inkestetakoak ditugu denak. Inkestetan, erakunde espezializatuei eta adituei egindako kontsultetan eta bibliografietan oinarrituta egingo du UNESCOk munduko hizkuntzen egoerari buruzko lehen txostena, zein 2001ean argitaratzea aurreikusten baita. Gizateriaren hizkuntz ondarea babestu ahal izateko, ezinbestekoa da munduko hizkuntzak zertan diren jakitea: hau da, guztien egoerari, dinamikari, erabilerari eta bilakaerari buruzko deskribapen zehatz eta objektiboa egitea. Baina UNESCOren txostenak helburu are zailagoa nahi du erdietsi: hilzorian dauden hizkuntzak sustatzeko konponbideak eta jokabide?ereduak proposatzea.

http://webworld.unesco.org/imld 1999ko azaroan, UNESCOren Batzar Orokorrak ama?hizkuntzen aldeko nazioarteko eguna izendatu zuen otsailaren 21a. Urte hartan ospatu zen lehen aldiz eta ondorengo leloa aukeratu zuten: "hizkuntzen galaxian izarra da hitz bakoitza."

Gero eta gehiago dira hizkuntz aniztasunaren alde ari diren nazioarteko eta gobernuz kanpoko taldeak. Alor horretako ekimen batzuen berri emango dizuegu, jarraian.

P.O. Box 122, Hancock, Michigan 49930?0122 Estatu Batuak http://cougar.ucdavis.edu/nas/terralin/ Terralingua GKE 1996an sortu zuten gizateriaren ondare naturala eta inmateriala babesteko asmoz. Bi ondare horiek borroka bakar batean uztartu behar ditugu nahitaez: etorkizun berbera dute eta faktore sozioekonomiko berdinen menpe daude. Hona hemen adibide bat: herri indigenak munduko biztanleriaren %5 izanda ere, baina hizkuntzen %70 beraienak dira. Eta aniztasun biologikorik handieneko eremuetan bizi dira. Herri indigenen lurren, hizkuntzen eta kulturen aldeko lana erabakiorra izango da, beraz, munduan nagusi den aniztasunari eutsi ahal izateko. Aipatutako GKEaren web?gunean informazio ugari dago aukeran, eta helburu bera duten beste erakunde batzuei buruzko argibideak ere bai. Era guztietako ekarpenak egin daitezke: edozein hizkuntzari buruzko esamoldeak eta poemak, Arriskuan dauden Hizkuntzen Fondorako ( The Endangered Language Funderako) laguntzak_ Fondo horren leloa ere aipatzeko modukoa da: "hizkuntzak galtzen direnean, betiko galtzen dira."

www.linguasphere.org Estatuz gaindiko ikerketa?erakunde independente eta irabazasmorik gabekoa da, eta 2000ko otsailean Munduko hizkuntzak eta hizkuntz komunitateak liburuaren lehen argitalpena kaleratu zuen (ingelesez). Munduko hizkuntzen eta dialektoen lehen sailkapen zehatza da, XXI. mendearen atarian hizkuntzen mapa zertan den jakinarazteko.

www.sil.org Udako Hizkuntz Institutuak (SILek) Dallasen (AEB) du egoitza eta berrogeita hamar urte baino gehiago daramatza hizkuntzarik ezezagunenak aztertzen, lantzen eta guztien inguruko dokumentazioa biltzen. Idazketa?sistemarik ez dutenei ematen die lehentasuna.

www.cet.univ?paris5.fr/fiplv2000/proh.html Hizkuntza Bizietako Irakasleen Nazioarteko Federazioa (FIPLV) gobernuz kanpoko erakundea da, eta UNESCOren eta Europako Kontseiluaren onespena ditu. Hizkuntza bizien irakaskuntza sustatu nahi du, herrien arteko komunikazioa, elkar ulermena, lankidetza eta adiskidetasuna indartzeko asmoz. Hizkuntz eskubideak www.linguistic?declaration.org Hizkuntz Eskubideei buruzko Deklarazio Unibertsalaren aldeko batzordeak aldarrikatzen duenez, hizkuntz komunitate guztiek eskubide berberak dituzte. Izenak berak argi adierazten du zein helburu duten: hizkuntz eskubide guztiak kontuan hartuko dituen Deklarazio Unibertsala egitea. Irakaskuntzan eta erakunde ofizialetan nork bere hizkuntza erabili ahal izatea da eskubide horietako bat.

Interneten ia denetik dago hizkuntzen alorrean. Tresna bikaina da ikasleen, itzultzaileen edo irakasleen eguneroko jardunerako. Hamaika aukera daude: edozein alfabetoren karaktereak doan telekargatzeko orriak, ingelesa edo gaztelania ikasteko ariketak... Alfabetoak ere era guztietakoak dira: oraindik bizirik daudenak (zirilikoa, mandarina, hebrearra...), hildakoak (adibidez, Egiptoko ideogramak) eta asmatutakoak (esaterako, Tolkinek Eraztunen Jauna epopeia fantastikorako sortutakoa). Bestalde, Europako Batasuneko itzulpen?zerbitzuak doako datu?base terminologikoa du: Eurodicautom. Hiztegi izugarri handia da: 5,5 milioi sarrera baino gehiago ditu Europako 12 hizkuntzatan. Dena den, sarea bi ahoko ezpata da eleaniztasunaren aldeko borrokan, eduki asko ingeles hutsean baitaude. UNESCOren Komunikazioari eta Informazioari buruzko Mundu Txostenaren 1999?2000 urteko alean honako datu hau azpimarratu zuten, Internet Society eta Euromarketing enpresen ikerlanetako datuetan oinarrituta: Interneten nabigatzen dutenen %58k ingelesa erabiltzen dute. Eta, ondoren, %8,7k gaztelania, %8,6k alemana, %7,9k japoniera eta %3,7k frantsesa. Alde izugarria dago, beraz, ingelesaren eta gainontzeko hizkuntzen erabileraren artean. Baina web?orrietan are gehiago erabiltzen da ingelesa: 1997ko uztailean, hamarretik zortzi ingelesez zeuden idatzita (%81, alegia). Alemanez, berriz, %4 baino ez, japonieraz, frantsesez eta hizkuntza nordikoetan %2 eta gaztelaniaz %1. Gainontzeko hizkuntzak web?orrien %8an baino ez dira erabiltzen. Eurodicautom: http://eurodic.ip.lu/cgi?bin/edicbin/EuroDicWWW.pl Cervantes zentro birtuala: htpp://cvc.cervantes.es/ Ingeleseko ikasgaiak eta ariketak http://www.englishlearner.com/

Shuar herria eta elebitasunaren garaipena

Jibaroak aski ezagunak dira. Testu ugari idatzi dira herri horri buruz, bidaiarien egunkarietatik eta misiolarien kontakizunetatik gaur egunera arte. Bi ezaugarri nabarmendu dituzte ia guztiek: jibaroak menperaezinak eta indibidualistak direla. Buruak txikiagotu egiten zituen herri mitiko hura ezin izan zuen inork menperatu. Lehen, ehiztariak eta biltzaileak ziren; orain, abeltzainak eta nekazariak dira (zitrikoak landatzen dituzte). Amazonas oihaneko gune barrenetan, berriz, baratze?ekonomiako jarduera tradizionalagoetan aritzen dira. Baina denek hartu dute modernitaterako bidea, bertako hizkuntzari eta kulturari uko egin gabe. Aita salestarrak shuar herriko biztanleak ebanjelizatzera joan zirenean, egunero jasan behar izaten zituzten bidegabekerien (lurren lapurketa, tratu txarrak, etab) lekuko izan ziren. Shuarren alde egin eta gizarte eta kultur kohesioa indartzen lagundu zieten. Horrela lortu dute, hain zuzen, modernizazio basati eta harrapariari aurre egitea. Salestarrek 1964an Shuar Zentroen Federazioa sortu zuten. Oso ekimen baliagarria izan zen, beren etorkizunaren jabe izateko lehen urratsa. Shuar Zentroen Federazioa Latinoamerikan sortu den era horretako lehen erakunde autonomoa dugu, eta Ekuadorko mugimendu indigenaren aitzindaria ere bai: gerora, 90eko hamarkadan, indar handiz sartu ziren estatuko politikagintzan. Federazioa shuar estatu antzeko bat da Ekuadorren baitan eta hainbat funtzio ditu bere esku, besteak beste, lurren banaketa, osasunaren kudeaketa eta hezkuntza.

Irrati bidezko Hezkuntza Sistema Bikultural Shuarra (SERBISH) izan da integrazio autonomorako oinarri nagusia. Izan ere, oso zaila da shuarren lurraldera heltzea, baso erabat itxiak eta mendikatea zeharkaezinak baitituzte. Irratia zen, beraz, komunikabiderik egokiena. 1968an ekin zioten irrati bidezko hezkuntza?programari, bi hizkuntzatan ekin ere: shuarreraz eta gaztelaniaz. Irratia izan da, 1972tik hona, eskola elebidunen funtsezko euskarria. Ondorengoak izan ziren bi kultura eta hizkuntzatan oinarritutako hezkuntza?sistema horren funtsak: batetik, gaztelania ikasiz Ekuardoko gainontzeko biztanleei ematen zaien tratu berbera aldarrikatzea eta, bestetik, shuarrera hizkuntza moderno eta indartsu bihurtuz beren identitateari eustea. Shuar familiek oso gogo onez hartu zuten hasiera?hasieratik hezkuntza?eredu hori, kontuan hartu behar baita ordura arte seme?alabak salestarren barnetegi zorrotzetara bidali behar izaten zituztela. Haurrek, ondorioz, errotik hausten zituzten beren ingurune eta kulturarekiko loturak. Elebitasuna legeztatu zutenean, ama?hizkuntzan lotsatu gabe mintzatzeko aukera izan zuten shuar herriko haurrek. Lehen urtean, 33 ikastetxetan hasi ziren ematen SERBISH sistema; handik bi urtera, 120 ikastetxe zeuzkaten, guztira. Eta etengabe hedatzea lortu dute. Gaur egun, Ekuadorko ekialdeko lau eskualdetan erabiltzen dute SERBISH sistema: 7.500 haur inguru daude (shuarrak 70.000 dira, guztira) 297 bat ikastetxetan. Lehen hezkuntzatik hasi eta batxilergora arteko ikasketak egiten dituzte.

Hezkuntza?ministerioarekin sinatutako hainbat hitzarmenen ondorioz legeztatu zuten "tele?laguntzaileen" lana. "Tele?laguntzaileak" irakasle shuarrak dira eta estatuak edo lekuan lekuko boluntarioek ordaintzen diete soldata. Programa didaktikoa entzuten ari direla, azalpenak ematen dizkiete haurrei. Bitartean, maisuek beste maila batzuetako haurrei ematen dizkie eskolak. Bi programa dira hezkuntza?sistemaren oinarriak: estatu osokoa eta shuar herrikoa. Lehenengoan, gaztelania erabiltzen dute ikasleak azterketa ofizialetarako prestatzeko; bigarrenean, shuar hizkuntza eta kultura irakasten dituzte. Hasieran, estatuko programaren edukiak irakasten zituzten nagusiki, baita erlijio?gaiak ere salestarren eraginez. Orain, shuarren mundu?ikuskera (bertako mitoak, botanika, zoologia eta artisautza?teknikak) ere lantzen dute eskoletan eta, bestalde, mundu moderno honetan ongi moldatu ahal izateko behar duten prestakuntza hartzen dute. Horrela, Kulturarteko Hezkuntza Elebiduneko (EIB), kimikako eta biologiako batxilergo?titulua ez ezik, nekazaritza eta abeltzaintzako batxilergo teknikoa ere antolatu zuen iaz SERBISHek. Azken titulazio horretan baliabideen erabilera eusgarriak irakasten dituzte, besteak beste. Shuar herria harro dago -eta badu horretarako arrazoirik- aitzindaria izan delako, bai Ekuadorren, bai mundu osoan. Inoiz ez dute etsi, Ekuadorren oso arazo latzak dituzten arren: kanpo?zor izugarria, finantza?krisi gogorra eta ekonomiaren dolarizazioa. Eta ondorioak, ziur aski, larriak izango dira biztanlerik pobreenentzat. Shuar Federazioak hirurogeiko hamarkadako irrati?ekipoak erabiltzen jarraitzen du oraindik, bai Ekuadorren, bai gainontzeko lurraldeetan, eta urrutiko guneetan ez dituzte programak ongi entzuten. Iaz, gainera, bukatu egin ziren atzerriko erakundeekin lortutako akordioak. GTZ erakunde alemanak, adibidez, dirulaguntzak ematen zizkien Ekuadorko hezkuntza?ministerioko aurrekontuak ez zirelako, inondik inora, behar adinakoak. Maisuen soldatak oso txikiak dira: 40 dolar baino zertxobait gehiago hilean. Ondorioz, ez dute urrutiko guneetara joaterik: kontuan izan turismo?hegazkina dela horrelakoetara heltzeko modu bakarra. Baina, arazoak arazo, shuar herri saiatua ez da uzkurtu. Erabateko fedea dute beren erakundean eta oso proiektu garrantzitsuak nahi dituzte gauzatu: adibidez, hezkuntza?telebista. Horrela, bada, atzerriko herriei laguntza teknikoa eta finantzarioa eskatzen hasi dira. Goitik inposatutako modernitatearen ordez, beste bide batzuk urratzen saiatu dira eta emaitza apartak lortu dituzte: orain, askoz ere erdi?analfabeto (%7) eta analfabeto (%2) gutxiago daude. Guillermo Sensu EIBko zuzendaria da Morona?Santiago probintzian eta, bere herriak ezaugarri duen harrotasunaz jantzita, etorkizuna ona izango dutela adierazi digu: "Geure hezkuntz eskubideen alde borrokatuko dugu. Bai, horixe!" Ekuadorko biztanleen %30ek herri?hizkuntza bat edo gehiago egiten dute; hala ere, 1998ko Konstituzioa onartu aurretik, "kitxua, shuarrera eta gainontzeko hizkuntza zaharrak" ez ziren ofizialak herri indigenetan. Louis?Jean Calvet hizkuntzalari frantsesak eredugarri deritzo shuar herriaren hizkuntz politikari: "Gutxiengoaren politika da, gutxiengoak erabakitako eta ezarritako politika. Erabat agerian utzi du hizkuntz inperioak ez direla ukiezinak eta uniformitaterako joera nagusi den unibertso honetan badagoela norbere espazioaren alde borrokatzerik."

Erraldoi soziolinguistikoa

Indiak mila milioi biztanle inguru ditu eta hizkuntzen arteko bizikidetzaren eredutzat hartu izan dute askotan. Bi hizkuntza ofizial dituzte (hindia eta ingelesa), Konstituzioan onartutako 18 hizkuntza garrantzitsu eta 418 hizkuntza "zerrendaratu". Azken horietako bakoitzak 10.000 hiztun edo gehiago ditu. All?Indi irratian 24 hizkuntza eta 146 dialekto erabiltzen dituzte; egunkarietan 34, gutxienez; irakaskuntza pribatuan 67, eta literaturgintzan 80. Nork bere hizkuntza "mantentzeko" eskubidea bermatzen die Konstituzioak hiritar guztiei; halaber, erlijio edo hizkuntza minorizatuei ere aitortzen die nahi dituzten hezkuntza?erakundeak sortzeko eta kudeatzeko eskubidea. Esanak esan, eleaniztasunak milaka urte ditu Indian eta, ondorioz, ez da erraza hizkuntzen bizikidetza egoki antolatzea. Indiako Batasunean 26 estatu eta 6 lurralde daude, egun. Batzuk 1956an sortu zituzten eleaniztasunean oinarrituta. Hau da, hizkuntza bera zuten biztanleak biltzen saiatu ziren, gutxiengo linguistikoen kopurua murrizteko asmoz. Baina estatu eta lurraldeetako biztanle guztiek ez dituzte lekuan lekuko hizkuntza ofizialak ezagutzen eta, beraz, eremu bat bera ez da elebakarra.

Indiako egitura bereizgarriaren ondorioz, hizkuntza batzuek gorakada izan dute eta beste batzuek, atzerapausoak eman dituzte. Adibidez, 1.600 ama?hizkuntza baino gehiago daude, baina gehienak ez daude ofizialki onartuta eta, ondorioz, ez dute inolako babesik. Gainera, hizkuntz komunitate bakoitzean hiru barne?hizkuntza dituzte, gutxienez. Oso egoera konplexua da benetan. Hindiak, esaterako, 48 aldaera ditu. Aipatzekoa da, bestalde, Indian duela gutxi asmatu dutela estatu kontzeptua eta, orain, hizkuntza elementu erabakior bihurtu dela gizartean eta politikan. Hizkuntz politikak eztabaida eta auzi biziak eragin ditu politikarien, hezitzaileen eta plangintzak egin dituztenen artean. Eta ez da, ez, harritzekoa. Gaur egun, hierarkia zorrotza dago Indiako hizkuntzen artean. Hindia eta ingelesa daude goreneko mailan. Ondoren, estatu eta lurraldeetako hizkuntza ofizialak dira garrantzitsuenak; baita milioi bat hiztunetik gorako beste hizkuntzak ere, nahiz eta administrazioan ez erabili. Azkenik, ehundaka hizkuntza Gutxiengo Linguistikoetarako Ordezkariaren zuzendaritzapean daude. Ordezkaria ez da aholkulari hutsa; aitzitik, estatuburuak bere gomendioak betetzera derrigortzeko eskubidea ere badu. Dena den, hizkuntza minorizatuak lehenbailehen hiltzea da gobernu batzuen nahia, hezkuntza?sisteman ez sartu behar izateko, alegia. Bitartean, ingelesa etengabe ari da hedatzen. Legebiltzarrak 1949an onartutako xedapen konstituzionalean bi hizkuntza finkatu zituen merkataritza?trukeetarako: hindia eta ingelesa. Beste erabaki hau ere hartu zuen, ordea: handik hamabost urtera lehenengoa izango zela merkataritzarako hizkuntza bakarra. Handik hamabost urtera, biztanleen bi herenentzat ingelesa bezain arrotza zen hindia. Baina ingelesak oso izen ona du Indian, uste hauek biziki errotuta baitaude: hizkuntza "neutroa" dela, komunikaziorako aukerak ugaritu egiten dituela eta, azkenik, teknologiaren, modernitatearen eta garapenaren hizkuntza dela. Baina goi?mailako gizarte?taldeen bereizgarria da, batik bat. Ingelesarekiko zaletasun izugarri horrek ez die inolako mesederik egingo ez hizkuntzei, ezta gizartearen garapen "normalari" ere. Zurikeria nabarmena da hainbaten jokabidean: ingelesaren erabilera salatzen duten politikari batzuen seme?alabak ingelesez ari dira egiten ikasketak eskolarik onenetan. Hizkuntz komunitate txikietako intelektualek hasi behar dute lekuan lekuko ama?hizkuntzak sustatzeko lan egiten. Bizpahiru hizkuntza dituzten talde horiek guztiek proiektuak sortzen hasi behar dute, nahitaez, neokolonialismoaren hedadurari aurre egiteko eta hilzorian dauden hizkuntzak indarberritu eta modernizatzeko.

Hizkuntzen etorkizuna

Ekologiak bizitzaren maila desberdinak elkarri lotuta dauden elementu gisa azaltzen ditu, bata bestearengan ahokatuta, zelulatik hasi eta ekosferaraino. Munduko hizkuntzak ere antzeko irudia erabiliz irudika daitezke, hau da, eredu grabitazional baten bidez. Munduko hizkuntz sistema horren "erdigunea" gaur egun ingelesa da, hizkuntza hiperzentrala, eta bere inguruan hamar bat hizkuntza "superzentral" ditu. Hamar horien inguruan, 100?200 hizkuntza zentral daude, hiztun elebidunen bidez hizkuntza zentraletara lotuta. Azkenik, beste 4.000?5.000 hizkuntza periferiko daude aurrekoen inguruan. Hizkuntza horiek guztiek, beraz, ez dute garrantzia bera, indar bera, edo etorkizun bera. Eta hizkuntza gehienek etorkizun iluna dutenez, gero eta mobilizazio handiagoa sortzen ari da hizkuntzak babesteko. Hizkuntzak fokakumeak edo baleak bezala, arriskuan dauden espezie gisa hartu dituzte (ikus 18. or.). Baina arriskuan sentitzen direnak ez dira hizkuntza "txikiak" bakarrik. Hedapen handiko hizkuntzak ere kezkatuta azaltzen dira; besteak beste, ingelesa edo frantsesa bezalako hizkuntza hiper edo superzentralen hiztunak. Adibidez, Estatu Batuetan, US English, US First edo Save Our Schools borrokan ari dira hizkuntza ofizial bakarra ingelesa izan dadin; elebitasunaren aurka daude, hispanoen inmigrazio handiak eraginda, elebitasunaren beldur direlako. Frantzian, 1994ko abuztuaren 4ko legeak, ("Toubon legea") frantsesaren erabilpena arautzen ahalegindu zen beste hizkuntzetatik hartutako hitzen aurka borrokatzeko.

Hizkuntza garbiaren mitoak, ordea, inmobilismora garama nahitaez. Ciceronen latina agian hizkuntza garbia izango da, baina gaur egun ez du inork hitz egiten eta izendapen desberdinekin erabiltzen da (italiera, gaztelera, errumaniera, frantsesa, katalana...) hau da, historian zehar eboluzionatu duten latin desberdinak. Hizkuntzen garbizaletasunaren mito horrek, babesteko irrika horrek, hain zuzen ere, zentzugabeko beldurra adierazten du aldaketaren aurrean, beste hizkuntzetatik hartutako hitzei eta eboluzioari, identitatearen berme bakarra egonkortasuna izango balitz bezala. Eta horrek zenbait galdera plantearazten ditu. Noraino hel daitezke hizkuntzen babes?politikak? Posible al da bizirik iraunaraztea, ankerkeria terapeutiko antzeko batekin edo zainketa intentsiboekin, hiztunek alde batera utzitako forma linguistikoak? Egia da zenbait hizkuntz politikak emaitza onak izan dituztela. Adibidez, Atat¿rkek, larderiaz, turkoaren ortografia berriztatu ahal izan zuen eta arabieratik eta farsitik hartutako hitzak ezabatu. Indonesiak batasun hizkuntza bat ezarri zuen, bahasa. Baina beste toki batzuetan gauzak ez dira hain errazak izan. Adibidez, Aljeriako arabizazio politikak zailtasun handiak izaten jarraitzen du, eta porrot itzela jasan zuen S¿kou Tour¿k Ginea ofizialki herri hizkuntzanitz bihurtzen saiatu zenean.

Hizkuntz politika jakin batek arrakasta izateko ezinbestekoa da erabilpen sozialak hartutako norabidea jarraitzea, eta oso arraroa da gizarte oso batek arbuiatzen duen hizkuntza edo erreforma ezarraraztea. Beraz, hiztunen borondatearen aurka hizkuntza bat defendatzerik (edo salbatzerik) dagoen galdetu beharko dugu. Egoera horretan, bada, ez da hizkuntza jokoan dagoena, baizik eta hiztunek ematen dioten balioa. Hizkuntz politikak ez du ezikusiarena egin behar. Hizkuntzak desagertzeko arrazoi bakarra ez da beste hizkuntzen dominazioa; aitzitik, agian arrazoi nagusiak hauek dira: herritarrek hizkuntza jakin bat alde batera uztea eta euren seme?alabei ez transmititzeko erabakia hartzea. "Hizkuntzen gerra" metafora erosoa da, baina hizkuntzek ez diote elkarri gerrarik egiten. Gizakiak dira borrokan egiten dutenak, elkarren aurka ipini edo amore ematen dutenak. Hizkuntzen arteko harremanak sarritan gizakien arteko harreman gatazkatsuen isla dira. Hizkuntzalarientzat beti da tamalgarria hizkuntza baten desagerpena, baina hizkuntzak ez dira arte?lanak. Erabiltzen dituztenenak dira eta egunetik egunera aldatzen doaz; euren beharretara egokitzen dira: gizakiaren zerbitzura egon behar dute eta ez alderantziz. Hizkuntzek etenik gabe eboluzionatzen dutelako euren itxura eta harremanetan. Eta batzuk hiltzen badira ere, beste batzuk jaioko dira, batzuetan geure aldamenean. Berlingo harresia bota zutenetik eta Jugoslavia zatitu zenetik, estatu berriak azaldu dira eta eurekin batera hizkuntza berriak: bosnierak, serbierak eta kroazierak, duela gutxi arte hizkuntza bakarra osatzen zuten (serbokroaziera). Hizkuntza berri horiek berrindartzen ari dira, eta hiztunak, euren identitatea hobeto nabarmentzeko, hizkuntzen arteko desberdintasunak areagotzen eta gogortzen ari dira, desberdintasunak lehen dozena batzuk hitz baino ez zirenean. Modu berean, Txekoslovakia Txekia eta Eslovakian zatitzean txekiera eta eslovakiera gero eta desberdinagoak izango diren hizkuntz bilakatuko dira. Afrika frankofonoan, frantsesa hizkuntza ofiziala den estatu guztietan, frantsesa moldaera lokalekin azaltzen da: ez da frantses bera hitz egiten Senegalen eta Gabonen, Nigerren eta Boli Kostan, eta oraingoz txikiak diren desberdintasun horiek frantsesaren balizko dislokazio baten adierazgarri izan daitezke etorkizunean. Horren ildotik, frantsesa hizkuntz belaunaldi berri baten ama bilakatuko litzateke, latina erromantzeen ama den bezala. Gauza bera gertatzen da ingelesarekin, arabierarekin eta gaztelerarekin. Ez da hizkuntza berbera hitz egiten Madrilen eta Buenos Airesen, Londresen eta Bonbain, eta Rabat eta Riaden arteko desberdintasuna askoz ere handiagoa da. Hizkuntzen funtzioak bere itxuran ondorioak dituelako. Afrikako azoketan, hiriburuetan, merkataritza?komunikazioa posible egiten duten " lingua franca"?k gero eta urrutiago daude bertako hizkuntzetatik: Dakarko yolofa ez da nekazariena bezalakoa, Bamakoko banbara ez da, hiriburutik 230 km?tara dagoen Segou?koaren antzekoa. XVII eta XVIII. mendeetan, baldintza desberdinetan, hizkuntza kreolak azaldu ziren, esklaboek (Karibea eta Ozeano Indikoko uharteetara inportatutako hizkuntza desberdinetakoak) izan zituzten komunikazio arazoen konponbide linguistiko gisa, hain zuzen ere. Ingelesa, frantsesa eta portugesa bezalako Europako hizkuntzetatik abiatuz, gaur egun desberdinak diren hizkuntzak sortu zituzten: mauriziarrek, haitiarrek edo guyanarrek ez dute elkar ulertzen, euren hizkuntzek aurretiko bera izan arren, frantsesa. Posible da inmigranteen seme?alabek bihar, bizi diren estatuko hizkuntzarekin batera, Alemaniako turkiera edo Frantziako arabiera hitz egitea, jatorrizko hizkuntzarekin alderatuz gero, desberdina.

Posible da ingelesa prozesu horretatik kanpo ez gelditzea. Bere nagusitasuna gaur egun ez da zalantzan jartzen eta epe ertainera irauten jarraituko du. Baina historiak erakusten digu hizkuntza batek, lurralde gero eta zabalagoan hedatu ahala, dibertsifikatzeko joera handiagoa duela. Latinarekin gertatu zena agian ingelesarekin gertatuko da. Ikuspuntu horretatik, argi dago munduko egoera linguistikoak aldaketak izango dituela datozen mendeetan. Hizkuntza ugari, hiztun gutxi dituztenak bereziki, desagertzen ari dira eta hizkuntza berriak agertzen ari dira edo agertuko dira. Hau da, lehenago azaldu dugun eredu grabitazionalean, hizkuntzak eta bere funtzioak eraldatu egingo dira, hizkuntza hiperzentral eta superzentralak aldatu ahal izango dira eta zenbait hizkuntz periferiko agian zentral bilakatuko dira, eta alderantziz. Beraz, historiarekin bezala, historia linguistikoa ez da orainarekin gelditzen, jarraitu egiten du eta une oro hiztunen erabilpenarekin bultzatzen eta lantzen.

ADN-A AKUSATUEN AULKIAN

Mendebaldeko herrietako polizia eta magistratu gehienak bat datoz: euren eguneroko lanean azterketa genetikoak erabiltzea izugarrizko iraultza izan da, XIX. mendearen amaieran hatz?aztarnak aztertzen hasi zirenean izan zena baino askoz ere handiagoa. Izan ere, dagoeneko ezin baita esan hiltzaile bat "inolako aztarnarik utzi gabe desagertu zen", ezta eskularruak erabili bazituen ere. Alex Jeffreys britainiarrak, 1985ean ADNan (azido desoxirribonukleikoan) oinarritutako izaki bakoitzaren identifikazio genetikorako metodo berria asmatu zuenetik, medikuntza legalak aurrerapauso handiak eman ditu. Gaur egun, nahikoa erraza da ia ezertatik abiatuta (odol tanta txiki?txiki bat; ile bat; zigarrokin batean, seilu batean, edalontzi batean edo hortz?eskuila batean utzitako listua; edozein arropatan utzitako izerdi arrastoak; edo, are errazago, esperma tanta bat), bospasei ordutan eta kostu txikiagoarekin, edozein lagunen "identitate?zelula" lortzea. "Froga" horiekin guztiekin batera, ordea, oinarrizko hausnarketa bat ere egin beharra dago: hilketa?lekuan pertsona baten aztarnak aurkitu izanak ez du esan nahi lagun hori nahitaez erruduna denik.

Biki berdin?berdinek izan ezik, gainerako gizakiengan ADNaren egituraketa desberdina da, hau da, zelula bakoitzaren nukleoan dagoen molekula berezia izaten da. ADNaren %10ek kromosomak dauzkate. Gainerakoak segida berdin?berdinetan eratuta daude, ADN"ez?kodetzailea" deitzen zaio eta %90 horretatik ezin da atera osasunari edo anomalia genetikoei buruzko informaziorik; gaur egun ez behintzat, eta ez dago garbi zertarako diren. Hain zuzen ere, errepikatzen diren unitate horiek aztertzen dira gizabanako bakoitzaren profil genetikoa ezartzeko, zifra?segida batzuen bidez. Datu horiek "kode?barren" antzekoak dira eta erraz gorde daitezke informatika?artxibategietan. "Zorionez" diote, besteak beste, mendebaldeko ikertzaileek eta biktimen familiek; "zoritxarrez" diote gizabanakoaren askatasunaren aldekoek, Orwellek iragarritako amesgaiztoak gainean ditugula uste baitute. A. B. Butler izan zen azterketa genetikoei esker bere errugabetasuna egiaztatu ahal izan zuenetako bat. 1999ko urtarrilaren 7an askatu zuten, eta gero absolbitu egin zuten, Tyler?en (Texas) hamasei urte kartzelaratuta pasatu ondoren. Estatubatuar beltz horri 99 urteko kartzela?zigorra ezarri zioten, 1983an neskatxa zuri bat bahitu eta bortxatu zuelakoan. ADN azterketen berri izan zuen orduko, Butler?ek frogak egiteko eskatu zuen bere kasa, jakin baitzekien gaztea eraso egin zuenaren esperma aztarnak gordeak zituela poliziak. 1999an, hiru laborategik egiaztatu zutenez, Butler?en arrasto genetikoek ez zeukaten inolako zerikusirik bortxatzailearenekin. 1989an FBI ADN azterketak egiten hasi zenetik, hainbat atxiloturen errugabetasuna egiaztatu ahal izan da, oso zigor handia ezarri zitzaien 54 lagunena bai, gutxienez. Lagun horietatik hogeita hamabost New Yorkeko Yeshiva Unibertsitateko Zuzenbide Eskolak defendatu zituen, 1992an Barry Scheck irakasleak bultzatutako Innocence Project (IP) izeneko egitasmoaren barruan. Egitasmo horren xedea hau da: delituaren frogak gorde baldin badira, errugabeak direla esan eta abokatu onen zerbitzurik ordaindu ezin duten presoen azterketa genetikoak sistematikoki egin daitezela lortzea. Funtsezko zerbait dago jokoan: ikasle eta irakasleen ahaleginari esker, askatutako presoen artean seik heriotza?zigorra zeukaten. "Azterketa genetikoei esker, benetako erruduna nor den azkarrago jakin liteke" nabarmentzen du Scheck?ek. "Inoiz argitu ez diren antzinako krimenak argitzen lagun dezakete eta denbora ez ezik, diru asko ere aurrez dezakete ikertzaileek; azkenik, erabilgarriak izan daitezke zenbait delituri aurrea hartzeko, adibidez, hilketa asko egiten dituzten hiltzaileen edo bortxatzaile konpultsiboen kasuetan", azterketa genetikoei esker beste delituren bat egin aurretik identifikatzea egongo bailitzateke. "Aurrerapen" horietarako, ordea, beharrezkoa da aztarna genetikoen fitxategia osatzea, bilatzen ari den pertsonaren profil genetikoaren eta susmagarrien arteko gerturaketak egiteko.

Polizia britainiarrak aitzindariak izan dira eta 1995etik aurrera fitxategia osatuz joan dira, "bortxatzaileak azkar identifikatzea erraztuko luketen teknologien aldeko emakume?taldeen laguntzarekin", nabarmentzen du Peter Martin?ek, Scotland Yard?eko laborategien arduradun ohiak. "Gero ikusi ahal izan zen bortxatzaileek sarritan historia judizialak zituztela, munta txikiagoko beste delitu batzuengatik" eta, horregatik, fitxategia are gehiago zabaldu zen. Erresuma Batuan, atxilotutako edo susmagarria den edozein laguni eska dakioke listu?lagina emateko, bere ADNaren fitxa egiteko. Gaur egun, fitxategi horretan, 700.000 lagun ingururen barra?kodeak daude bilduta eta 2010. urtera bitartean bost milioi lagunenak izatea aurreikusten da (kontuan izan Britainia Handian 58,6 milioi lagun bizi direla). Bost urtetan, datu?base horri esker milaka gerturaketa egin dira eta, Martinen arabera, "260 hiltzaile, 400 bortxatzaile eta 2.500 lapur baino gehiago" identifikatu ahal izan dituzte. Ez da harritzekoa herrialde guztietako polizia amorratzen egotea ahalik eta informazio gehien lortzeko. Polizia?arduradun batzuen ametsa, adibidez, hau da: krimena izandako lekuan bertan aurkitutako txikle soil batetik kriminalaren erretratua egin ahal izatea. Esate baterako, gaur egun ADN ez?kodetzailean egiten diren azterketei esker, PRC metodoaren bidez pertsona horren sexua zein den jakitea badago, baina ez adina, ez ilearen kolorea, ezta begien kolorea ere. Baina hori guztia ere jakingo dute noizbait. Giza eskubideen aldeko erakunde batzuek diotenez, berriz, fitxatze?lan horiek guztiek bertan behera geratu behar dute, uste baitute gizabanakoen askatasunak babesteko mekanismoak ez direla behar bezalakoak. Eztabaida hori bereziki gogorra da Estatu Batuetan, 1988ko urritik hasita FBI CODIS izeneko fitxategi nazionala egiten ari delako, non prozedura biologikoak eta informatikoak bateratzen diren eta Estatu Batuetako 50 estatuetako fitxategiak trukatzea badagoen. FBIk dioenez, guztira 260.000 fitxa dauzka eta horiei esker 200 delituren egileak identifikatu ahal izan ditu (sexu?erasoekin eta "indarkeriazko" krimenekin erlazionatutako delituei baino ez dagokio fitxategia, oraingoz). Fitxategi horien aurka hainbat ahots entzun dira, galdera batek eraginda, nagusiki: ADN azterketa egiteko laginak hartzerakoan, ez al da ezinbestekoa pertsona horren baimena? Auzi horri dagokionez, mendebaldeko legeak beti ez dira argiak, baina zenbait estatutan -Alemanian, Herbeheretan, Norvegian, Suedian, Frantzian eta Estatu Batuetan- ondorengo printzipio nagusia hartu da: indarrez hartutako lagina (bai listuarena, bai odolarena) lortzeko, ezinbestekoa da epaile batek edo polizia batek hala agintzea, ikerketa batzuen barruan.

Alabaina, ez dago batere argi non dagoen polizia?beharren eta gizabanakoen askatasunen arteko muga. "Adibidez, delitu bat dela?eta herri batean erruduna bilatzeko probek borondatezkoak izan beharko lukete, baina froga genetikoa egiteari uko egitea jarrera susmagarria izango litzateke" dio, besteren atean, Jean Michaud?ek, Frantziako etikaren nazio?batzordeko kideak. Poliziek diotenez, ordea, badago ADNa beste era batera aztertzea, pertsona horrek jakin gabe, adibidez, baimenik gabe "hartutako" bere hortz?eskuilan edo kafe?edalontzian. Horrelakoetan ez da zuzenean urratzen pertsona horren "integritate fisikoa" edo "giza duintasuna", bi kontzeptu horiek aurreikusita baitaude mendebaldeko herrialde askotako legeetan. "Prozedura azpisuge" hori gaitzetsi egiten da teorian, baina ez da espreski arbuiatzen nazioetako legedietan. Estatu Batuetan, 1997an, Massachusetts?eko legebiltzarrak onartu egin zuen krimenen batengatik kondenatutako pertsonak fitxatzea, atzeraeraginarekin, gainera. Horregatik, askatzen diren preso askok atzera delituak egiten dituztela aitzakiatzat hartuta, estatu horretan atxilotutako guztiak odol?lagina ematera "gonbidatu" zituzten. Baina atxilotutako batzuek uko egin zioten emateari, euren abokatuek gomendatzen zieten legez, Estatu Batuetako Konstituzioaren 4. zuzenketan oinarrituta; izan ere, zuzenketa horretan herritarrak babesten baitira "behar bezala arrazoitu gabeko miaketa eta bahituren" aurrean. Bostongo auzitegi batek aurrekaria ezarri zuen: arrazoia eman zien 1998an, auzitegiak uste baitzuen baimenik gabe ADN laginak hartzea giza eskubideen urraketa garbia zela. "Orduan, zergatik ez fitxatu txiro guztiak? Horiek ere ez al daukate krimenak edo delituak egiteko joera handiagoa? Non bukatuko dugu?" esan zuen Benjamin Keehn?ek, atxilotutako batzuen abokatuak. Beste estatu batzuk ere saiatu dira horrelako neurriak hartzen eta horien aurkako borroka ACLUk (American Civil Liberties Union Freedom Network?ek) elkarteak koordinatzen du. Talde hori nahiko handia da eta berarekin bat egin dute 250.000 lagunek. Bill Clinton presidenteak eskatuta, ADN Frogaren Etorkizunerako Nazio Batzordea eratu zen, 19 aditu garrantzitsuek osatua; 1989ko uztailean, batzorde horren aurrean, ACLU taldea CODIS federala atxilotutako lagun orori egitearen aurka azaldu zen. Barry Steinhardt?ek, ACLUko zuzendari ordeak zera uste du: horrela jokatuz gero, "atxilotzea eta errudun izatea parekatuko lirateke" eta "epaile edo epaimahaiei baino gehiago, ahalmena emango lieke zenbait poliziari herritarrei euren buruei eta euren familiei buruzko hainbat datu nahitaez emanarazteko". Eztabaida honetan beste galdera garrantzitsu batzuk ere azaltzen dira: Norena izango da fitxa egiteko erabilitako ADNa? Lagina eman duen pertsonarena, azterketa egin duen laborategiarena edo poliziarena? Aztertu ondoren, zer egin behar da, suntsitu edo mantendu? Eta mantendu behar baldin bada, zenbat denboraz? Izan ere, fitxetan ageri diren barra?kodeekin zaila da arinki jokatzea gaur egun, baina ADNaren lagin "originalekin" ez da berdina gertatzen, ADNa eman duen pertsonari eta bere gurasoei buruzko informazio genetiko ugari baitago (kontuan izan 23 kromosoma pare ditugula, erdiak aitarenak eta beste erdiak amarenak). Nork ziurtatu lezake polizia?bankuetan gordetzen diren ADN laginak ez dituela hartuko eskrupulurik gabeko norbaitek, bizi?aseguru baten aginduz doan norbaitek, adibidez, pertsona batzuek gaixotasun jakin bat izateko erraztasun berezia duten ala ez jakiteko? Arrisku horri aurrea hartzeko, zenbait herrialdek (besteak beste, Alemaniak, Austriak, Finlandiak, Suediak, Danimarkak eta Herbehereek) erabaki zuten behin fitxa egindakoan, lagina ezabatzea. Beste batzuek, aldiz, lagina mantentzea erabaki zuten (betiko, Britainia Handian; berrogei urtez, Frantzian, gaur egun osatzen ari diren fitxategian; estatuen arabera, Estatu Batuetan), bai polizia?agintarien esku, bai laborategien esku, bai bien esku. Neurri horretarako erabiltzen den argudio nagusia adituen iritzi edo egiaztapen gehiago behar izatea da. Azken herrialde horietan, GKEk eta etika?batzordeek salatzen dutenez, azkenaldian neurririk gabe ugaritu dira "fitxategi txiki" etikoak, bai laborategienak (egia esan, Estatuaren onespenarekin), bai enpresa pribatuenak (nola edo hala onartuak legedi nazionalean). ACLUko Steinhardt?ek gogoratzen duenez, Kudeaketaren aldeko Amerikako Elkartearen inkesta baten arabera, lana ematen dutenen artean, %6k kontratazio?prozeduretan azterketa genetikoak erabiltzen dituzte (adibidez, azterketa medikuak). Ipar Amerikako Batzordearen aurrean nabarmendu zuenez, gaur egun Pentagonoak hiru milioi lagin ditu (bere langileenak edo langile ohienak), nahiz eta hasiera batean banku hori Vietnam?en hildako soldaduak identifikatzeko eratu. "Horrelako bankuak sortzen direnean, presio handiak izaten dira hasieran aurreikusten ez ziren helburu batzuetarako erabil daitezen" esan zuen. "Horrela, FBI behin baino gehiagotan sartu izan da Pentagonoaren bankura, ikerketa batzuk argitzeko asmotan".

Philip Rey irakaslea ere batzorde horretako kide da eta bat dator Steinhardt?ekin. "Estatu Batuetan ugaritu egin dira mota guztietako fitxategi genetikoak eta, teorian behintzat, guztiak elkarrekin lotzea egongo litzateke." Gainera, Rey?k dioenez, "1999an Estatu Batuetan jaio ziren ia haur guztien (%99,8ren) odol?laginak atera ziren eta gordeta daude. Batzuetan ADN azterketak egiten dira, arrazoi medikuak direla medio." Azkenean, Ipar Amerikako Batzordeak atxilotutako lagunak (15 milioi lagun urteko) ez fitxatzeko aholkatu zuen, maila federalean behintzat. Bere aldetik, ACLUk datu genetikoen banku ororen aurka azaltzea erabaki zuen, uste baitu banku horiek "Pandoraren kutxak" direla. Halaber, auzitegietan ere ari da borrokan, adibidez, Massachusetts?eko lege berri baten aurka, lege horrek ofizialki onartzen baitu poliziaren fitxategi genetikoetako informazioa zabaltzea, behar bezala zehazten ez diren "helburu humanitarioetarako" baldin bada. Argi dago: aurrerapen zientifikoei esker zenbat eta gehiago aurrera egin ADNan oinarritutako erretratu genetikoetan, orduan eta premiazkoagoa izango da gordetako laginen eta fitxategi genetikoen erabilera okerraren aurkako neurriak hartzea.

1997an hartutako erabaki batean, Europako Batasuneko Ministroen Kontseiluak bultzatu egin zuen "ADNen datu?base nazionalen sorrera" eta "ADN azterketen emaitzen trukea", uste baitzuen ekarpen garrantzitsua egin diezaioketela ikerketa penalei. Baina baldintza batzuk ere ezartzen zituen: ADNaren "segmentu ez?kodetzaileko datuak" izatea, hau da, "ustez berariazko ezaugarri hereditarioei buruzko informaziorik ez daukatenak." "Estatu kide bakoitzari dagokio erabakitzea zein baldintzatan eta zein deliturengatik sartuko diren ADN azterketen emaitzak datu?base nazionalean", zehazten du ebazpenak. "Gorde beharreko ADN laginak hartzen direnean, bermatu egin beharko da kaltetutako pertsonen integritate fisikoa babestea". Azkenik, zera uste du: "Bigarren etapa batean Europako ADNaren datu?basea sortu beharko da, ADN azterketen trukerako beharrezko baldintza (tekniko) guztiak bete ondoren."

BIZITZA BERRIA AFRIKAKO MUSEOENTZAT

Laurogeiko hamarkadaren hasieratik, Emmanuel Nnakenyi Arinze?k ikastaroak ematen dizkie kontserbatzaile izan nahi dutenei eta lanbidea ikuspegi praktikotik begiratzen erakusten die, eta baita janzteko era zaintzen ere: "Beti esaten diet nire ikasleei Afrikako museoetako kontserbatzaileak ezin direla etorri alkandora lepo zuria eta gorbata jantzita, objektu zikinekin lan egin beharko dutelako biltegietan, galerietan eta atari zabalean." Hori ere eraldaketa sakonaren adierazle da, kontserbatzaileak afrikarrentzako museo?eredu berria definitu nahian ari baitira. Hain zuzen ere, joera berritzaile hori azkartu egin zen Alpha Oumar Konar¿ maliarrak, Museoen Nazioarteko Kontseiluaren buru izatera iritsi zen lehen afrikarrak, 1991n ondorengoa adierazi zuenean: "Dagoeneko iritsi da tenorea mendebaldeko museo?ereduari amaiera emateko Afrikan." Krisia ezkutuan egon zen urte askotan. Krisia era ugaritan adierazten zen (adibidez, finantza?murriztapenak, gehiegizko burokrazia eta museoetako zuzendaritzetako interferentzia politikoak); baina, horiez gain, adierazlerik garbiena afrikarren jarrera zen, bertakoak ez baitziren joaten museoetara. Alexis Adand¿?k, Mendebaldeko Afrikako Museoen Egitasmoaren buruak, dioenez, sarritan afrikarrentzat museoak "turistentzako zerbait zen, zurientzakoak". Museo guztiek egin behar izan zioten aurre krisi horri, baita independentziaren ondoren sortutakoek ere. Kontinente guztian zuzendariak euren instituzioak berrantolatzen hasi ziren, museoak kanpora begira jartzen eta jendearen bizimodura eta interesetara egokitzen. Horretarako, ezinbestekoa zen erakusketen ikusmolde berria izatea. Beharrezkoa zen hasiera?hasieratik bertako giza elkarteei galdetzea, euren interesa pizteko; baina, halaber, giza elkarteetako hainbat objektuk balio sinboliko izugarria dutelako, bitrinetan hautsak jaten gordetzen direnak baino handiagoa. Bulawayo?n (Zimbabwe) argazki zaharrak ekartzeko eskatu zioten jendeari, bertako arte?galerian erakusteko. "Erakusketak arrakasta handia izan zuen, argazkiei esker antzina nola bizi ziren gogoratu baitzuen jendeak" adierazten du Francis Musonda?k, SADCAMMen lehendakariak, hau da, hegoaldeko Afrikako museoak biltzen dituen elkarteko buruak. 1985ean, Ouidah (Benin) hirian erakusketa?mota berri bat estreinatu zen: tokiko jaiekin eta arbasoengandik jasotako ondareekin erlazionatutako objektuak erakusteko eskatu zioten jendeari. Erakusketa horretan hainbat objektu jarri ziren erakusgai, besteak beste, belaunaldiz belaunaldi pasatu ziren emakumezko jainkoak irudikatzen zituzten erretratuak, maskarak eta estatuatxoak. Jendeak oso harrera ona egin zion erakusketari, ia guztiek lehen aldiz ikusten baitzituzten objektu horiek. Hainbesteko jakin?mina piztu zen, non familia?museo txiki bat ireki baitzuten bertan.

Nigerian, berriz, Nnakenyi Arinze?k, bere garaian museoen garapenean ardura garrantzitsuak izan zituenak, danborren erakusketa antolatu zuen, eta iraun zuen bitartean, hiriko museoak gonbidatu egin zituen zenbait herrixkatako musikari batzuk, euren artea eta ohiturak bisitariekin elkarbana zitzaten. "Elkarteek parte hartu beharra daukate euren objektuen erakusketetan. Aukera eman behar diegu ondare horretaz hitz egin diezaguten eta jende gehiagori nola erakutsi nahi dioten azal diezaguten" azaltzen du. "Objektu bat bere benetako esanahirik gabe erakusten bada, pertsonek ez dute eurena egiten eta batzuetan min ere egiten diegu." Egitasmo horiek guztiak elkarteak euren ondarearengatik harro egon daitezen bultzatzen dira, ondare hori gorde beharraz jabe daitezen. Tokiko historiari garrantzi handiagoa emateaz gain, eredu horri esker mendebaldeko estereotipoa hautsi egiten da, mendebaldean uste baitute objektuak pasiboki ikustera joateko lekuak direla museoak. Salbuespen gutxi batzuk izan ezik -adibidez, Nigerko Miamey hirian dagoen "ekomuseoa", non, besteak beste, herrialdeko talde etnikoen habitataren eredu murriztuak, tokiko faunari eta florari buruzko informazio?parkeak eta soineko eta ohiturak erakusten dituzten pabilioiak dauden-, Afrikako museo gehienak elite baten jakin?mina asetzeko egin ziren, bertako biztanleak batere kontuan izan gabe. Independentziaren ondoren ahalegin ugari egin ziren erakusketa horiek batasun nazionalaren zerbitzura jartzeko, baina bilduma horiek kanpo?potentziek osatu zituzten, batez ere euren interesen arabera. "Museo etnografikoak garai kolonialean sortuak dira eta euren aztergai nagusia zera da: objektuak -batez ere objektu hilak- nola erabili behar diren aztertzea" adierazten du Adand¿?k. Hitz horien bidez objektuen (adibidez, maskara bat) eta kultura?testuinguruaren artean harreman konplexu eta "biziak" daudela adierazi nahi du. Benin?go Abomey hiriko jauregi?museoan, XVII. mendeko antzinako erresumako buruzagien objektu batzuk zeremonia batzuetan erabiltzen dira, hain zuen ere, arbasoak gurtzeko zeremonietan: erritualen bidez objektuak "kargatu" egiten dira, euren botere sakratua berreskura dezaten; erabili eta gero, zeremonia bukatutakoan, "deskargatu" egiten dira, objektu sakratuak ezin baitira utzi edozeinen aurrean. Baina horrelako ekimenak ezin dira gauzatu bilduma horiek jatorrizko eskualdeetatik kanpo erakusten direnean. Nola eman beste esanahi bat garai kolonialean eratutako bildumei? "Zer egin behar da objektu horiekin? Jatorrizko lekuetara itzuli eta toki horietan museoak sortu erakusteko? Edo hirietako gazteak hezteko erabili behar al dira?", galdetzen du Adand¿?k. Shaje"a Tshiluila?k, AFRICACOM elkarteko lehendakariak, hau da, Museoen elkarte panafrikarreko buruak, bereziki azpimarratzen du Afrikako museoek eginkizun berezia daukatela jakintza tradizionalak aintzat har daitezen. Tshiluila?k baieztatzen duenez, "museoen helburu nagusia transmititzeko asmoz biltzea eta gordetzea bada", definizio horrek hainbat alorretarako ere balio du, adibidez "gatazkak konpontzeko bide tradizionaletarako, edo arkitektura edo medikuntza tradizionaleko ezagutzetarako".

Azken urteotan kontinentean izan diren gatazka ugariak gogorarazi ostean, Tshiluila?k berriz ere azpimarratzen duenez, museoak oso lagungarriak izan daitezke talde etnikoek elkar ulertzeko. Ikuspuntu horretatik, Tanzaniako Dar el Salam?en dagoen Herriaren Museoak jakin?min izugarria piztu du, baita nazioartean ere. 1994an zera proposatu zuen: herrialde horretan dauden 140 taldeetatik, urtero batek edo bik euren kultura erakustea gainerakoei. Erakusketa horietan, etxebizitza tradizionalak egiten edo berriztatzen dituzte, antzina?antzinako tresna batzuen erabilera erakusten diete bisitariei, euren historiari eta kulturari buruzko mintegiak antolatzen dituzte, euren janariak eta musika elkarbanatzea proposatzen dute. Elkarteek hasiera?hasieratik izan dute aukera erakusketa horietan parte hartzeko eta, horregatik, euren ondarearen balioaz hausnartu eta gainerakoei erakusten diete. Mezua transmititze horrek bizitzako beste alderdi batzuetarako ere balio du, adibidez, osasunerako, nekazaritza?tekniketarako eta hirigintzarako. Swazilandian, adibidez, Rosemary Andrade kontserbatzaileak, bertako GKEekin batera, museo nazionalaren ateak ireki zizkion hiesari. Beste batean, Mozambikeko errefuxiatuak materialak birziklatzeko zeinen trebeak ziren ikusita, erakusketa bat antolatu zuen horren berri emateko eta bide batez iritsi berri horiekiko tolerantzia?jarrera bultzatzeko. Museoek batez ere haurrak eta gazteak dituzte begiko. "Irakasleek, unibertsitateek, GKEk eta museoek eurek ere ez dituzte behar bezala aprobetxatzen museoak eta ondare?lekuak" dio Dammon Rice?k, "Museoetako Enbaxadoreak" egitasmoaren Hegoafrikako arduradunak. Egitasmo horrek gazteak trebatzen ditu, Lurmutur Hiriko eskualdeko museoak euren kideei erakusteko, eskoletan erakusketak eta bisitak eginez. Beste museo batzuek tailerrak antolatzen dituzte irakasleentzat, eskola?programen eta euren bildumen arteko zubiak eraikitzeko. Benin?en, adibidez, ondarearen eskolak ikastaroak antolatzen ditu Afrikako museoentzat, eskoletarako eta bertakoentzat egitasmoak pentsatzeko gauza izan daitezen. Independentziaren ondoren sortu zen Botswanako Museo Nazionalak, berriz, laster ulertu zuen bere eginkizun nagusia hezkuntza zela. "Ezerezetik abiatu baginen ere" azaltzen du bere zuzendariak, Tickey Pule?k, "berehala ohartu ginen askoz ere gehiago egin genezakeela jendeari geure berri emateko. Gure asmoa txikienak erakartzea da, lehen eskolatik hasita." Afrikako programa zaharrenetako baten barruan ( Zebra on wheels izenburupean, hau da, zebra gurpil gainean), hiru hilean behin museoak landako eskoletara joaten dira, bertako haurrei erakusketa txikiak erakusteko eta herrialdeko ingurugiroari eta kultura?ondareari buruzko hitzaldi, diapositiba eta pelikulak emateko. Egitasmo horri esker umeek beste eskualde batzuetako artea eta ohiturak ezagutzen dituzte eta haurrengan harrotasun nazionala pizten da; kontserbatzaileen ustez, lan hori epe luzera oso inbertsio emankorra da. Zimbabwen, adibidez, eskoletako haurrentzako programa baten helburua leku arkeologikoetako bandalismoa saihestea da. Tsodiolo?n (Botswana), berriz, labar?pintura ugari aurkitu zituzten lekuan, eskualdeko biztanleei aukera eman zitzaien museoaren sorreran esku hartzeko eta informazioa eman zitzaien bisitariak gidatzeko gai izan zitezen. Horrela, bertakoek museoko profesionalekin elkarbanatzen dute antzinako leku horren ezaguera; oso leku bitxia da eta Munduko Ondarearen Zerrendan sartuta egon liteke laster.

Lan horietarako, ordea, ezinbestekoa da prestakuntza handia izatea, batez ere leku horiek kultura aldetik erakargarriak izan behar dutenean. "Denbora asko behar da bertako elkarteekin hitz egiteko, batik bat landako elkarteekin, zeren, sarritan, garrantzitsuena jendeak esaten ez duena baita" adierazi digu Jean?Aim¿ Rakotoarisoa?k, arkeologo eta Madagaskar?eko museoko zuzendari denak. Badira urte batzuk biztanleekin lanean ari dela, betidanik sakratutzat hartu izan den XIV. mendeko gotorleku batean. Bere xede nagusia "hormarik eta bildumarik gabeko" museoa sortzea da: lekua bera, herria, inguruko arroz?soroak eta oso gertuko baso "sakratua" hartuko dituen eremua. Inguruko herrixketako haurrak lekua bisitatzera etortzea nahiko luke, eskolako programaren barruan, eta herritarrek eurek gidari lanak egitea, eta ahaztuta dituzten artisau?tekniken berpizkundea bultzatzea. Madagaskarren (eta Afrika guztian) gurtzen diren leku historiko eta kultural ugari daudenez, erraza liteke horrelako ekimenak garatzea, baina beti ere bertako biztanleek egitasmoarekin bat egitekotan. "Garrantzitsua da iraunkortasuna. Lehen ere gertatu zait leku bat berritu eta sei hilabete geroago bueltatukoan, ezer egin ez banu bezala aurkitzea" dio kexu Rakotoarisoa?k. Bere ustez, egitasmo horien bideragarritasun ekonomikoaz gain, beste gauza batzuk ere hartu behar dira kontuan, eta ez dator bat Mundu Bankuak egiten dituen azterketa batzuekin, kultura?ondarearen ustiapenaren errentagarritasunean oinarrituta daudelako. Bere ustez horrek arrisku bat ekarriko luke: kanpotarrentzako kulturara itzultzea, hau da, Afrikako museoak sortu ziren garaian egin zen bezala jokatzea.

MUSEOAK LARRIALDITIK ATERATZEN DITUZTE IKASLEEK

Namibiako museo nazionala Afrikako lehena izan zen Internet aroan sartzen; adibidez, bisitariek labar?arteari buruzko erakusketa birtuala ikus dezakete, edo bildumei buruzko datu?base lerrokatua kontsultatu, edo abian dauden egitasmoei buruzko informazioa jaso. Baina, horrez gain, museoa ahalegin handia egiten ari da herrialdeko eskolak Internetera konektatzeko eta gazteak ingurugiroarekiko sentikortzeko, lehen aldiz 1999an antolatu zen lehiaketa baten bidez. Asmoa zera zen: ikasleek lagunduta, eskuz idatzitako datu batzuk informatizatzea, hain zuzen ere, intsektu bildumakoak (tamainarengatik, Afrikako bosgarrena). Horren truke, eskolak ordenagailuak eta Interneterako sarrera lortuko zituen. "Gure bilduma entomologikoan milioi eta erdi intsektu inguru ditugu, eskuz idatzitako 70.000 fitxa eta ohiko aitzakiak ere bai: behar adina langile ez, dirurik ez, baliabide tekniko urriak" azaldu digu Joris Komen?ek, egitasmoa hasi zuenak. Garapen bidean dauden herrialdeetako museoei kosta egiten zaie euren bioaniztasunari buruzko datuak lortzea (intsektu?espezimen asko atzerriko museoetan gordetzen direlako), eta katalogo gehienak eskuz idatzita egoten dira. "Gure asmoa ez da atzerrian laguntza lortzea, gure museoak kanpokoek ordaindutako adituez betetzeko; gure nahia herrialdeko bertako enpresarien laguntza lortzea da, dagokien gizarte?ardura euren gain har dezaten" esan digu Komen?ek.

Urtebete baino gutxiagoan, lehiaketaren antolatzaileek informatika?ekipoak, zerbitzuak, publizitatea eta sarietarako 200.000 dolareko fondoak lortu zituzten, batez ere sektore pribatuari esker. Boluntario batzuek -sarritan goi?hezkuntza teknikokoak- ordenagailuak berriz ere prestatu eta eskolek erabiltzeko moduan jarri zituzten. 1999ko Insect@thon lehiaketan 16 eskolatako 92 ikaslek hartu zuten parte, eskola horietako bat ikasketa?zailtasunak dituzten haurrena. Ikasle horiek 11 eta 19 urte artekoak ziren eta garraioak behar bezala antolatu ziren guztiak Windhoeck?eko teknologia?heziketako ikastetxe batera eramateko. Bi egunetan bakarrik, intsektuen inbentarioko 20.897 fitxa informatizatu zituzten, museoak berak asmatutako datuak sartzeko sistema berri baten bidez. Ikasleen prestakuntza teknikoaren maila oso oinarrizkoa bazen ere, akats?marjina %13koa baino ez zen izan. Parte hartzaileek sari ugari jaso zituzten. Lehiaketa horri esker jende asko animatu zen eta, horrela, SchoolNet Namibia plazaratu zen. Sare horretan biltzen dira eskolak, telekomunikazio?hornitzaileak, enpresaburuak eta Interneteko beste bultzatzaile batzuk. Gaur egun, Namibiako 1.600 eskoletatik %28 baino ez daude telefono?sareari lotuta, eta are gutxiago dira Interneti lotuak. Behar adina diru lortuz gero, museoaren asmoa eredu hori Zimbabwera eta Zambiara esportatzea da. Bien bitartean, datu gehien informatizatzeagatik lehiaketa irabazi zuen taldea Suedian izango da bi astetan, Namibiako intsektuei buruz Suediako museoetan eskuz idatzita dauden fitxa batzuk informatizatzeko. The National Museum of Namibia www.natmus.cul.na

HEDABIDEEN AUTOERREGULAZIOA, HEGOALDEAREN AUKERA BERRIA

Jean Huteau

90eko hamarkadaren hasieratik, pluralismoa eta independentzia elementu berri gisa sartu dira garapen?bidean dauden herrialdeetako hedabideetan. Sarritan herrialde horietan alderik okerrenetara eta muturrenekoetara iritsi ziren, baina, beste batzuetan, benetako konpromisoa ikusi zen lehen (batzuetan independentziaren ondoren) autoritarioak izandako gobernuetan. Konstituzioak eta legediak atzera aztertu, kode deontologikoak ezarri eta prentsa?kontseiluak sortu ziren. Esperientzia horiek, ordea, ez ziren izan ez orokorrak ezta derrigorrez erabakigarriak ere. Alabaina, urte gutxitan, batzuetan oso baldintza arriskutsuetan, Hegoafrikan hedabide libreak ezarri ziren eta autoerregulaziorako mekanismo eredugarriak jarri zituzten.

Aldaketa horren data sinbolikoa 1989ko azaroaren 9a izan liteke, hau da, Berlingo harresia erori zen eguna. Erdialdeko eta Ekialdeko Europan prentsa librea izugarri zabaldu zen, hainbesteraino, non zenbait herrialdetan, profesionalik ez zegoenez, kazetariak lantokian bertan presaka prestatu behar baitzituzten. Baina astindu handi horren eragina lehen Varsoviako Ituna izandakoaren mugez haraindi ere iritsi zen. Afrikan eta Asian garapen?bidean zeuden eta alderdi bakarreko erregimenak izan zituzten herrialdeetan ere antzeko eraldaketak izan eta herrialde horietan prentsa?eztanda gertatu zen. Afrika gatazka zibilez eta gerrez betetako testuinguruan murgilduta dago eta batzuetan gatazkak genozidiora ere iritsi dira. Hedabide batzuen (adibidez, tamalez hain ospetsu egin diren "gorrotoaren irratien") erantzukizuna zuzena bezain nabarmena izan da. Rwandan eta Burundin ia hedabide guztiak agintarien esanetara daude. Kongoko Errepublika Demokratikoan gatazkek bere horretan jarraitzen dute. Azken urteotan, 80 kazetari baino gehiago egon dira preso, hedabide batzuk merkatutik kendu edo itxiarazi egin dituzte, zenbait egunkariri su eman diete eta lokal batzuk arpilatu egin dituzte. Halaber, aipatu beharra dago Afrikan ez ezik, Asian zein Latinoamerikan ere hainbat gertaera izan direla: arrazoi handirik gabeko kalumniengatiko prozesuak, zentsura?prozedurak, jazarpenak, atxiloketak eta hilketak, beti ere kazetariak izanik protagonista nagusi. Azken hamarkadan, 58 kazetari hil zituzten Aljerian eta 44 Kolonbian. Etiopia da mundu osoan kazetari gehien espetxeratu dituen estatua. Zoritxarreko hamarkada honetan, ordea, itxaropena piztu duten aldaketa batzuk ere gertatu dira. 1988an UNESCOk aldaketa horiei guztiei aurrea hartu zien, urte hartan komunikazio?estrategia berri bat ezarri baitzuen, hain zuzen ere, independentzian eta pluralismoan oinarritua. Bloke sobietarra erortzeak garapen?bidean zeuden herrialdeei erreferentziak eta laguntza ezabatu zizkien. Sarritan, independentziaren ondoren alderdi bakarreko erregimena hartu zuten, uste baitzuten horrela baino ez zela posible atzerapen ekonomikoak eskatzen zuen mobilizazioa lortzea. La Bauleko Batzarrean (Frantzia), 1990ean, herrialde frankofono guztiei gobernu?sistema liberalizatzeko deia egin zitzaien. 1991n, herrialde anglofonoek, Commonwealth?aren Batzarrean Harare hirian bildurik, beste hainbeste eskatu zuten eta, gainera, eskakizun berriak betetzen ez zituzten herrialde guztiak kanporatzea erabaki zuten; horixe gertatu zitzaion Nigeriari, non garai hartan erregimen militarrak agintzen baitzuen. Maiatzean, berriz, UNESCOren mintegi baten ondoren idatzitako eta UNESCOren Kontseiluak bultzatutako Windhoeck?eko Deklarazioak baieztatzen duenez, ezinbestekoa da "prentsa independente, plurala eta librea edozein herrialdetako demokraziarako, eta baita garapen ekonomikorako ere". Alderdi bakarrak zuzendutako eta garapena helburu zuen hedabideen teoria iraganeko kontua da. Horren antzeko deklarazioak onartu ziren kontinente guztietan, Alma Ata?n, Santiagon (Txile), Sanaa?n eta Sofian. Bestalde, legeak eta konstituzioak berraztertu ziren hainbat herrialdetan: Benin?en eta Mozambiken (1990), Burkina Faso?n (1991), Madagaskarren, Ghanan eta Kenyan (1992), Nigerian (1993), Kamerunen (1996), apartheida alboratu berri zuen Hegoafrikan (1996), Thailandian (1997). Kamerunen, berriz, kaleko presioak eraginda, gobernuak 1991n zenbait xedapen gauzatu behar izan zituen adierazpen?askatasuna errazteko, geroago (1992an) hauteskunde libreak izan zitezen eta zentsura ezaba zedin.

Askatasunean lehen esperientzia bizi duten herrialdeetan, ia?ia ezinezkoa da gehiegikeriak eta akatsak saihestea. Askatasunaren txanponaren beste aldean, bizimodu pribatua ez errespetatzea, difamazioa eta kalumnia, gehiegikeriak eta gehiegizko bidegabe sartzea daude. Kazetari berri batzuek ez daukate ez esperientziarik ez prestakuntzarik. Eta laster azaltzen da hedabide libre orok argitu beharreko auzia: ardurarena. Horren adibide garbia da, adibidez, Boli Kosta. Izan ere, independentzia lortu zuenetik, zentsura eta autozentsura izan baita bere ezaugarri nagusia. Askatasuna lortzeak 80 alderdi politikoren sorrera ekarri zuen eta ehun bat egunkari eta argitalpen kaleratu ziren. Bi urte geroago, hasierako 40 egunkarietatik hamar inguruk baino ez zuten jarraitzen eta estatuko prentsak nagusitasuna zuen. Baina, hedabideak eztabaida?gune bihurtu ziren. Hainbeste prentsa sortu eta gero, prentsan bertan ondorengoa salatzen zen: "kazetarien prestakuntza eza, kontzientzia profesionalik ez izatea, dilelantismoa, asmo txarra, gehiegizko arta, ezjakintasuna, presio politiko eta erlijiosoak." Prentsak nahasi egiten zituen politika eta bizitza pribatuaren aurkako atentatuak, batzuetan lotsagabeki, gainera. Gurpil zoro batean murgilduta, agintariek, egindako gehiegikeriak aitzakiatzat hartuta, prentsa berria zanpatu egin zuten eta kazetari batzuk atxilotu eta kartzelaratu egin zituzten. Partikular askok auzitegietara jo zuten. 1995eko irailean, Boli Kostako gobernuak eta kazetarien sindikatuek erantzutea erabaki zuten. Horretarako, neurri batzuk hartu zituzten, adibidez, deontologia?kodea idaztea eta prentsa?kontseilua sortzea, Alemaniakoa eta Quebec?ekoa eredutzat hartuta (hau da, batez ere argitaratzaileez eta kazetariez osatua). Horrela jaio zen Prentsa, Etika eta Deontologia Askatasuneko Behatokia (PEDAB). Munduko prentsaren eguna zela?eta, Munduko Egunkarien Elkarteak eta Mugarik gabeko Kazetariak GKEak nabarmendu zutenez, Boli Kostan "benetan independenteak" diren prentsa?organoak daude eta kazetariek segurtasunez egin dezakete lan. Garapen bidean dauden herrialdeetan autoerregulaziorako bi baliabide nagusi ezarri dira, ahal bada gobernuen esku hartzea eta legediak saihesteko: deontologia?kodea ezartzea eta prentsa?kontseilu independentea sortzea (kode horren ezarpena zaintzeko eta jendearen salaketak jasotzeko). Mundu garatuan, gainera, mekanismo horiek hezkuntza bultzatzeko eta prentsa?askatasuna sustatzeko balio dute. 1960az geroztik, prentsa?kontseiluak sortu ziren Hego Korean, Indian, Nepalen, Bangladesh?en, Sri Lankan eta Indonesian. 90eko hamarkadan, beste hamar prentsa?kontseilu azaldu ziren: Filipinetan, Mozambiken (1991), Ghanan (1992), Nigerian (1992; etenda geratu zen, baina 1999an berrezarri egin zen), Fiji?n (1993), Boli Kostan (1994), Senegalen (1996), Perun, Thailandian, Hegoafrikan eta Tanzanian (1997). K. S. Venkateswaran indiarra aditua da komunikazioan. Bere ustez, prentsa?kontseilu independenteek "ez dute uzten irakurlea praktika okerren edo arduragabeen bidez engainatzen eta plataforma eskaintzen dio jendeari informazio alderdikoi, guztiz zuzenak edo behar bezalakoak ez direnen aurrean bere kexak adierazteko." Nabarmentzen duenez, kontseiluak azkarrago eta merkeago joka dezake auzitegiek baino "gobernuek edo sektore publikoek egunkari jakin batzuen aurka bidegabe esku hartzen dutenean, adibidez, publizitatea edo papera ematean, garapen?bidean dauden herrialde askotan sarritan gertatzen den legez." 1990ean Aljeriak informazio?kontseilua sortu zuen. Instituzio hori ere kritikatzea bazegoen, kideen erdiak gobernuaren ordezkariak eta beste erdiak kazetariak zirelako. Baina, hala ere, kontseilu horri esker, informazio?askatasunak herrialde arabiarretan inoiz ez bezalako aurrerapausoa eman zuen. Horregatik, herrialdean errepresioa hasi zenean, kontseilua bertan behera geratu zen 1994an. Nigerian ere prentsa?kontseilua sortu zen, baina erregimen militarrak bertan behera utzi zuen, 1999an, harik eta hauteskunde libreak berrezarri ziren arte. Marokok bere sistema politikoa liberalizatu zuenean, kazetaritzako deontologia?kontseilua ezarri zen eta prentsa?kontseilua eskatu zen. Baina autoerregulaziorako sistemarik libreena Hegoafrikakoa da, 1997an sortua (ikus 44. orrialdeko laukia). Sistema horrek Suediako mekanismoa hartzen du eredutzat, hau da, Europako zaharrenetako eta errespetatuenetako bat. Asian, berriz, Singapurren egoitza duen Hedabideen, Informazioaren eta Komunikazioen Zentroak (AMIC) eta Bangkok?eko Chulalongkorn Unibertsitateak 1996an elkarrekin antolatu zuten mintegiak egiaztatu ahal izan zuenez, kontinente horretako herrialde gehienetan gaur egungo mekanismo gehienek ez zituzten hedabideak babesten eta ez zizkieten ematen herritarrei beharrezko baliabideak hedabide horiek egindako gehiegikeriak konpontzeko. Ordutik aurrera, AMICek hainbat programa eta argitalpen kaleratu ditu legediei eta autoerregulazio?mekanismoei buruz. Thailandian, berriz, prentsa?kontseilua sortu zen eta Indonesian gai horri buruzko lege bat berritu dute duela gutxi. Ildo horretan, eskualde hartako hamabost kazetaritza?institutu biltzen dituen Asiako Prentsaren Fundazioak ere lan garrantzitsua egin du. Beharrezkoa da hedabideen gorakadarekin batera deontologia aldetik ere aurrerapausoak ematea. Iparra eta Hegoaren arteko lubakia edozein izanik ere, badirudi garapen bidean dauden hedabideek areagotzen jarraituko dutela. Egia esan, oztopo, gerra eta desberdintasun guztien gainetik, aurrera egingo du. Adibidez, bi demokrazia handitan, Brasilen eta Indian, 1993 eta 1997 artean, eguneroko prentsaren tirada %24 eta %47,2 areagotu zen, hurrenez hurren. Hainbesteko progresioaren aurrean, ezinbestekoa da erregulazio eta autoerregulazio?mekanismoak indartzea.

Prentsak antolaketa? eta eragin?maila garrantzitsua hartzen duenean, kontu bat azaltzen da beti: prentsaren ardura zein den eta ardura hori bermatzeko baliabideak zein diren. Esperientziak erakusten duenez, iragana edozein izanik ere, autoerregulazio?neurriak ezar litezke. Adibidez, Hegoafrikako prentsak, bere iraganean herrialde koloniala eta bazterkeria nagusi izanagatik, aldeko egoeran zegoen autoerregulazio?neurriak zehazteko. Indian ere beste horrenbeste gertatu zen, Britainia Handiko egunkariak eredutzat dituen prentsa eraginkorrak asko lagundu baitzuen prentsaren independentzian. Pakistani, berriz, gehiago kostatu zitzaion prentsa independentea izatea, burujabetasuna lortu zuenean atzea eman zielako aldez aurretik zeuden egiturei. Garapen?bidean dauden herrialdeetan, lehendik ere tradizio handia duen kazetaritza etorkizunean are gehiago haziko da. Independentzia eta pluralismoko ingurua zehaztu da. Oztopoak ahaztu gabe, ezin dira baztertu ahalbidetu dituen aurrerapausoak eta laguntzen dituen ahaleginak.

Hona hemen Hegoafrikan hedabideak erregulatzeko eta autoerregulatzeko mekanismo nagusiak zein diren: Prentsako ombudsman?a (bitartekaria) eta Apelazio Batzordea, 1997an kazetariek eta argitaratzaileek sortuak. Hiru multzo hauek osatzen dute (argitaratzaileek, kazetariek eta irakurleek), irakurleak nagusi izanik. Egunkari?argitaratzaileen elkarteak finantzatzen du (www. Inc.co.za/online/ombudsman). Zigorrak jartzerakoan nahikoa mugatuta dago: bitartekariaren edo batzordearen ustez baliagarriak diren errietak edo zuzenketak argitaratzea. Prentsaren aurkako salaketak partikularrek edo instituzioek egin ditzakete, lehenengo bitartekariaren aurrean. Bitartekariak ez baldin badu ezer lortzen, salaketari aurrerabidea emango dio. Salatzaileak bitartekariaren erabakiak apela ditzake, Apelazio Batzordera joz. Etapa bakoitzean bilerak izaten dira, bi aldeen artean. Zainketa eta Salaketa Batzordea lau kidek osatzen dute (juristek eta kazetariek) eta aktiboan dagoen edo jubilatuta dagoen magistratu bat izaten du buru. Batzorde hori beste erakunde baten menpe dago, hain zuzen ere, ikus?entzunezkoak arautzeko 1993an onartu zen lege bati jarraituz sortu zen Irrati?Telebista Hedakuntzaren Agintaritza Iraunkorraren (IBAren) esanetara. Legeak aurreikusten dituen zigorrak hauek dira: zuzenketa (irratian eta telebistan), errudunaren kontura izango den argitalpena, ohartarazpena, isunak, emititzeko baimenak bertan behera uztea (aldi batean edo behin betiko). Batzordeak legearekin batera dauden informazio? eta publizitate?kodeen urratzaileak epaitzen ditu, edo baita baimenak lortzen dituztenei ezartzen zaizkien baldintzak ere. Publizitate Arauen Agintaritza, berriz, publizitatea zaintzeaz eta publizitatearekin erlazionatutako salaketez arduratzen da. Irrati Hedatzeko Salaketen Batzordea 1993an sortu zuen Irrati Hedatzaileen Elkarte Nazionalak. Autoerregulaziorako organo independentea da eta bertan biltzen dira irrati hedatzaile pribatuak eta elkartekoak, eta baita SABC ere (estatuko ikus?entzunezkoen elkartea). Zigorra ezartzeko bere ahalmena nahikoa mugatua da: erabakiak argitaratu baino ezin du egin. Irrati?hedatzeko jokaera?kodean izandako urraketen salaketak jasotzen ditu. Bere epaia eman aurretik, ordea, bitartekari lanetan ibili beharra dauka.

http://www.unewsco.org/webworld/webprize/ Bi web?gune berrik arrakastatsu uztartzen dituzte ziberkultura, artea eta literatura. Alde batetik, Nirvanet izenekoa daukagu, Bruselan sortua, web?orriak diseinatzen dituen nazioarteko talde baten lanari esker. Munduko kultura eta lekuen aurkezpen eleanitza dakar, artearen, musikaren eta irudien bidez. Beste web?orria, berriz, Txileko Unibertsitateko ikasle eta irakasle batzuek egin dute. Irudimen handiko diseinua duen web?gunea eskaini diote Vicente Huidobro poetari, bere bizitza eta lanak guztion eskura jartzeko. Bi web?orri horiek UNESCOren sari bana jaso zuten, hain zuzen ere, web?gunerik onenena. Beste hiru gunek, berriz, ohorezko aipamenak jaso zituzten: munduko musikarenak, emakumezkoen literaturarenak eta Mozartenak. Orri saritu guztietara sartzeko, jo ezazue goiko Interneteko helbidera.

ENKI BILAL, BIDAIARI DENBORAN ZEHAR

Enki Bilal Belgrad?en (Jugoslavia) jaio zen, 1951n, eta 1960an Parisa iritsi zen, gurasoekin batera. Sortzaile?lanetan 19 urterekin hasi zen, Pilote aldizkariarentzat komikiak eginez. Komikiaren saria jaso zuen Angulemako Jaialdian (Frantzia), 1987an. Gaztelaniaz argitaratutako bere komiki batzuk (gehienak Norma Editorial?ek, Bartzelona) Doble dimensi¢n, 1978 La feria de los inmortales, 1980 La mujer trampa, 1986 Fr¡o Ecuador, 1992 Sangre azul, 1994 El sueño del monstruo, 1999 Pierre Christin?ekin batera: La cruzada de los olvidados, 1975 El nav¡o de piedra, 1976 La ciudad que nunca existi¢, 1977 Las falanges del orden negro, 1979 Partida de caza, 1983 Jean?Pierre Dionnet?ekin batera: Exterminador 17, 1979 Patrick Cauvin?ekin batera: Fuera de juego, 1987 Filmografia Bunker Palace Hotel, 1989 Tykho Moon, 1997