Aurkibidea2000ko Apirila-Maiatza-EkainaHAN ETA HEMENZirkoa oroitzen dutArgazkiak: Massimo SiragusaTestua: Tonino GuerraEDITORIALAEkintzarantzKoichiro MatsuuraGURE PLANETABasoak eta klima: interesak jokoanSophie BoukhariToyota-ren basoakYoshinori TakahashiGELA IREKIAZigorra ikasbide? Ez horixe!Ethirajan AnbarasanALE HONETAKO GAIAIzuaren ondoren: oroitzapenak eta ahaztu nahiaBidegabekeriak oroitzeaTzvetan TodorovNazioarteko justizia lortzeko bideanGuatemala: Barkatzeak ez du ahaztea esan nahiMaite Rico-k Rosalina Tuyuc-i egindako elkarrizketaHego Afrika: Konpromiso bidezko konponbideaNjabulo S. NdebeleAmnistiaren prezioaMax du PreezTxile: Prozesu irekiaOscar Godoy ArcayaEz da egia osoaFabiola Letelier del Solar eta Victor Espinoza CuevasErrusia: Osatu gabeko oroitzapenakAlexis BerelowitchKanbodia:Rithy PanhRuanda:Benjamin SeheneBosnia-Herzegovina: Errekontziliazio zailaJames LyonNazioarteko justizia aurrera doaElkarrizketa: Martine Jacot, Unescoren Albistariako kazetaria.ASKATASUNAKPolizia arrazakeriaren kontraAsbel L¢pezKULTURAKNork ospatzen du 2000. urtea?Jasmina SopovaKONEXIOAKNazioarteko irratien uhin berriakCynthia GuttmanELKARRIZKETAWangari Muta Maathai: Demokraziaren haztegia

ZIRKOA OROITZEN DUT

Udazkenaren hasierarekin batera, gaztainondoen hostoek geltokitik plazarako etorbidea estaltzen zuten. Gure etxeko baratzera begira dagoen leihoa irekitzean, liluratu egiten ninduen, magia bailitzan, herriko belardian gauean jarritako zirko txikiaren karpa ikusteak. Udaberrian, leiho berbera irekitzean, ezustea gereziondoak ematen zidan, lore zuriz jantzita irribarre egiten zidan gereziondo harexek. Haur nintzen orduan, eta biziki atsegin nuen nire etxearen pare-parean zutik zegoen karpa hura ikustea. Gaueko giroa tronpeta soinuek eta danbor arradek betetzen zuten. Gehienetan, nik baino lehenago Federico Fellinik Rimini-n txalotutako zirko hura izaten zen. Ni Santarcangelo di Romagna-n (poesia dialektalaren Italiako kapital txikia) jaio nintzen, eta Rimini nire jaioterritik hamar kilometrora dago. Gogoan dut Fellinik eta biok asko hitz egin genuela zirko horretaz, Amarcord filmaren gidoia idazten genuen bitartean.

Aspaldidanik bizi ginen biok Erroman. Askotan, igande goizetan Fellinik Cinecitt¿-ra eramaten ninduen; izan ere, gogoko baitzuen mundu bakarti eta lasai hartan egotea. Cinecitt¿ Italiako zine industriaren gunea da, duela hirurogeita bi urte sortua zen eta Erromatik hamar kilometrora dago, Via Tuscolana-n). Hara joaten ginenean 5. platoko giltzak eskatzen zituen, eta toki heze eta huts horretan sartzen ginen biok. Iritsi bezain laster, honela esaten zidan, emozioz beteriko ahotsez: "ikuskizuna hastera doa". Eta, berehala, argiak pizten zituen, banan-banan. Eta areto izugarri eta ilun hartan loratutako argien hautsez betetako dirdiran, gure oroimenean aspaldiko haurtzarotik zetozkigun ikuskizunen irudi eta soinuak sortzen ziren, arrapaladan. Nire ama Penelopek ere jai izaten zuen zirko egunetan. Goizero-goizero joaten zen zirkora, Afrikako animalien zaintzaileari jirafaren edo lehoi zaharraren simaurra eskatzera. Hautsitako eltzeetan hazten zituen loreentzako ongarri gisa erabiltzen zuen, bai eta lore ederrak atera ere. Lerro hauekin Massimo Siragusa-ren argazki ederrak doaz. Bada, oroitzapenen collage zoragarriak horiek gogora ekartzen dizkidate haurtzaroko egun haiek, eta gogora ekartzen dizkidate, halaber, Fellini handiarekin Cinecitt¿ko 5. platora egindako bisita luzeak. 5. platoa Filmaketarako hamasei platoetako bat zen, eta nik benetako Via Veneto neritzon, La Dolce Vitako Via Veneto. (Zuzendari handiaren gorputza, hain zuzen ere, 5. plato mitiko horretan jarri zuten, jendeak azken agurra eman ziezaion, 1993ko azaroaren 1ean). Irudiok, gainera, gehien maite izan dudan herrialdeetako batera naramate: Errusiara. Eta Andrei Krzasanovski-rekin egindako lana ekartzen didate gogora. Duela urte batzuk marrazki bizidunak egiteko gidoia eman nion: Bizar zuriko lehoia izeneko fabula. Pelikula amaitu berri dute, eta hain zuzen ere, zirko txiki bateko istorioa kontatzen da. Zirkoko izar nagusia Amedeo lehoia da (Teo, lagunartean). Lehoi aparta da, baina zahartzen ari zaigu, eta lehoia zahartzearekin batera zirkoko familia txikiaren banaketa areagotu egiten da.

Horrela, kolorezko burbuilak bailiran, pailazo errusiar handiekin bizi izandakoak datozkit oroimenera. Eta, bereziki, Karandash pailazoa, hain txikia ezen mahaira hurbiltzen zenean eserita zegoela baitzirudien. Edo Popov, Popov handia, behin Holandan, Amsterdamen, bere saiorik ederrena egin zuena: sartu zen pistan, eta jaten hasi zen eskenatokiaren zati bat argiztatzen duen proiektore baten argipean. Eskenatokitik ateratzera zihoanean argia eskuetan hartu zuen, ogi papurrak bailiran (hori argitzailearekin aurretik prestatuta zeukan, jakina). Eta ateratzear zegoenean argia poltsan sartu zuen. Ikusleek txalo zaparrada izugarria eskaini zioten. Popovek, ordea, benetan atera aurretik, poltsa bota zien, eta ikusleak argiz bete zituen. Eta ezin ahaztu, ezta ere, Ilario Fiovaranti-ren eskulturak, Cesena-ko eskultore zaharrak haurren ziurgabetasuneko eskuez modelatutako eskulturak. Fiovaranti-k zirkoa eta horren eguneroko bizitza gogoratzen duten eskultura guztiak bildu zituen Pennabilli-n (herri hori Montefeltron dago, Pesaro eta Urbino artean; bertan bizi naiz duela hamar urte ingurutik). Oraindik, Bargello-n daude, alde zaharraren erdi-erdian, antzinako palazio bateko geletan gordeta. Behiala presoak gordetzen zituzten geletan, Fiovarantiren estatuak txalo zaparrada jasotzeko zain daudela dirudite, oraingoz airean daudenak. Nire oroimenean gozamen handiz sortzen den mundu horretan, malenkoniaz betetzen nauen zerbait dator indar handiz: karabanek joan aurretik eta bazihoazenean nire herrixkan uzten zituzten azken doinuak. Musika behe lainoan hedatzen zen, eta intziri triste bihurtzen zen, azken unera arte hanka puntetan jarrita entzuten saiatzen ginena. Orduan, zirkoaren pista biribilak belardian utzitako arrasto argiagoan biltzen ginen. Batzuetan, kandelak pizten genituen arrastoan, eta argiak inguratu egiten gintuen.

Tonino Guerra poeta, Santarcangelo di Romagnan jaio zen 1923an. Urbinoko Unibertsitatean pedagogian diplomatu zen, eta nazioarteko famako gidoilaria dugu. Ehun kontakizunetik gora ditu. Kontakizun horietako hainbat, gainera, zinera eraman dituzte besteak beste honakoek: Andrei Tarkovskik, Taviani anaiek, Federico Fellinik, Francesco Rosik, Vittorio de Sicak eta Michelangelo Antonionik. Hain zuzen ere, Antonionirekin Lïaquiloine argitaratu berria du, hirugarren milurteko gizateriarendako fabula ilustratua (Ed. Delfi, Cassina, Milan). Poema eta kontakizun batzuk gaztelera, aleman, frantses, ingeles eta nederlanderara itzuli dira. "Eztia" poemari buruz, Italo Calvino idazle italiar handiak honela zioen: "Tonino Guerrak dena ipuin eta poesia bihurtzen du: ahoz, idatziz edo zine sekuentzia batean, italieraz edo Emilia-Romagnako dialektoan (...) Uste dut denok dialekto hori ikasi beharko genukeela, istorio zoragarri horiek jatorrizko hizkuntzan irakurri ahal izateko".

EKINTZARANTZ

UNESCO-k bere programetan kultura guztien ondare kultural eta izpiritualean balio unibertsala duena eta duintasun unibertsala adierazten duena defendatzen eta errespetatzen ditu; eta, beraz, gizaki guztien duintasun osoa errespetatzen eta defendatzen du. Hori egiten duen nazioarteko erakunde bakarra da UNESCO, eta horregatik da itxaropen iturri. (...) Gaur egun mundializazioa izugarri areagotzen ari da. Hori mundu mailako erronka da, eta, beraz, mundu mailako erantzuna behar du. Hala ere, kultur aniztasuna eta nortasuna errespetatuko duen erantzuna eman behar zaio. Izan ere, aniztasuna eta nortasuna baitira munduko herri ugari horien benetako duintasuna adierazten duen osagai indibiduala behar adina ez baloratutakoa. Baina UNESCOk munduari horrelako itxaropena eta babesa ematen jarraitu ahal izateko mundu mailako tresna egokia izatea lortu behar du. Erakundea bera ez da helburua. Zerbitzuen mundu-erakundea da; edota, nahiago baduzue, tresna hauskorra, guztiz konplexua eta aldi berean ederra. Gizateriak etekin hobea aterako lioke munduko estatu guztiek eta herri guztiek, berriro, behar bezala erabiltzea erabakiko balute. Horrela, erakundea eraginkorragoa eta unibertsalagoa izaten lagunduko lukete. UNESCOk, hain zuzen ere, mundu osoaren ordezkari izan behar du, inolako salbuespenik gabe. Nik, nire aldetik, ahal dudan guztia egingo dut nire agintaldian, oraindik Erakundetik kanpo dauden guztiak berriro itzul daitezen edo erakundean sar daitezen. Baina tresna bikain honek gaitzespenak izan ditu -batzuk arrazoizkoak-, eta antzeman diren hutsuneei aurre egin behar zaie. Erakundearen kudeaketa ona izatea lortu behar da; baina hori ez da helburua, betebeharra baizik. Erakundea mundu mailako zerbitzua da, eta ardura horretan duen lan handia bete-betean burutu dezan zaindu behar da. Baina, aldi berean, arduratsua izan behar du eta ardura horren kontua eman munduaren aurrean eta munduko zergapeko guztien aurrean. Beraz, gure baliabideak ez dira mugagabeak, eta ez genituzke gehiegi sakabanatu behar. Hona hemen zer proposatzen dudan: jarduerak gure aurrekontuen mugetan arrazionalizatu eta arreta benetan gure aginduarekin bat datozen programetan jartzea. Horren helburua ez da, ordea, zorrotz jokatzen dugula adieraztea. Aitzitik, zera lortu nahi da: benetako eragina izatea, bai hori lortu dezakegun lekuan, bai beharrezko zerbitzuak eman behar ditugun lekuan ere. Hau da, hezkuntzaren eta prestakuntzaren bidez pobreziaren aurkako etengabeko borroka horretan eraginkorrak izatea. (...) Sortzetik ekintzarantz bideratutako programak jarraitzea proposatzen dut. Erakundeekin, zientzialariekin eta goi mailako adituekin elkarlanean aritzea, beti ere erakundearen lau orientabide handiei jarraituz: hezkuntza, zientzia, kultura eta komunikazioa. UNESCO paradoxa suspergarria dugu. Ezin du intelektualen talde soila izan, baina nazioarte mailako truke intelektualetarako leku pribilegiatua izan behar du. Ezin du ikerketa gunea izan, baina ikerketen aurrerapenen berri izan behar du, eta aurrerapen horiek sustatu. Ez da erakunde exekutibo hutsa ere, baina, dena den, zaindu egin behar du bake, justizia eta elkartasunari buruzko munduko etika errespetatu eta benetan ezar dadin. Horretarako, beharrezkoa da hezkuntza, zientzia, kultura eta komunikazio arloan nazioarteko elkarlana egitea. Azkenik, UNESCO ez da finantziazio erakundea. Baina kredituak eman behar ditu -beste mota bateko finantziazioa lortzeko bidea izango diren kredituak- idealek itxura hartzeko ekintza behar dutela frogatzeko. (...) Mutazio garai honetako nahaste-borrastean, borroka dezagun zintzo eta sendo gure etengabeko egin beharren alde: gizakiaren buru muinetan bakearen gotorlekuak egitea. (Koichiro Matsuura jaunak, Parisen azaroaren15ean UNESCOren zuzendari nagusiaren eginkizunak hartzerakoan egindako hitzaldiaren zatiak).

BASOAK ETA KLIMA: INTERESAK JOKOAN

Enpresak oraintsu zuhaitzekiko interes handia adierazten hasi dira. 1999. urtearen amaieran, eta Japoniako Toyota-ren ondoren (ikus 13. or.), automobilak egiten dituen Frantziako Peugeot enpresak, beste batzuekin batera, Amazoniako oihanaren erdi-erdian oihaneztatze handi bati ekin zion. Oihaneztatzean 10 milioi zuhaitz landatuko dira, oihanik ez duen 12.000 hektareatan. Inbertsioa 10 milioi dolar ingurukoa izango da, eta proiektuaren helburua Peugeoteko buru Jean-Martin Folz jaunak adierazi duenez, "karbono hobia kontzeptuari zentzua ematea da". Bestela esanda, zera frogatzea: erregai fosilen (gasa, petrolioa, ikatza, etab.) kontsumoa murriztea ez dela Lurraren berokuntzaren aurka borrokatzeko neurri bakarra. Landareek gas karbonikoa -CO2a, berotegi efektuaren erantzule nagusia den gasa- zurgatzeko eta gordetzeko gaitasuna erabiltzen dute, eta horretaz baliatuz gas horren atmosferako kontzentrazioa murriztu daiteke.

Fotosintesiaren bidez, hazten ari diren zuhaitzek oxigenoa botatzen dute eta ura, argia eta CO2 kontsumitu. Hori dela-eta, hedatzen ari diren basoei "karbono hobi" esaten zaie: gas karbonikoa zurgatzen dute. Zuhaitzen hazkundea amaitzen denean, ordea, ez dira hobiak, karbono ontziak baizik: karbono asko gordetzen dute, lur gainean eta lurrean, baina CO2ren balantzean neutroak dira. Azkenik, erretzen direnean, basoek gas karbonikoa botatzen dute eta karbono-iturri bihurtzen dira. Zuhaitz zaharrak usteltzen direnean gas karbonikoa isurtzen da, baina hori konpentsatu egiten da zuhaitz horren ordez hazten diren zuhaitz gazteek zurgatzen dutenarekin. Hori, ordea, teoria hutsa da, izan ere ez baita ongi ezagutzen benetan gertatzen dena, karbonoaren ziklo osoa eta ziklo horretan basoek duten tokia. Klima berotzen denean, basoek nola jokatuko duten ere ez da ezagutzen. N. H. Ravindaranath indiarrak -Aldaketa Klimatikoei buruzko Gobernu arteko Adituen Taldeak (IPCC) basoei buruz egin duen txosten bereziaren hiru koordinatzaileetako bat- adierazi duenez, "ez dira ongi ezagutzen atmosferako CO2aren kontzentrazioa igotzen denean fotosintesian, zuhaitzen hazkundean eta basoetako karbono kopuruan izango dituen ondorioak". Beraz, karbono hobia etorkizunean CO2 iturri bihur daiteke. Gaur egun ditugun datuen arabera, munduko karbono hobi nagusiak iparraldean daude (Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Europa, Errusia). Mendeetan, baso horiek murriztu egin izan dira, baina ehun urtetik hona eskualde horiek oihaneztatu egin dira, besteak beste nekazaritza intentsiboaren iraultzak lurren beharra murriztu duelako. Alabaina, lurren beharra etengabe gorantz doan herrialdeetan (ikus 11. orrialdeko koadroa) oihan tropikalak mozten jarraitzen dute, eta inolako neurririk gabe, gainera. Basoen deuseztapen horrek berotegi efektua duten gasen (BEG) kontzentrazioa areagotzen du atmosferan. Oihan tropikalek karbonoaren zikloan duten funtzioak eztabaida sutsuak eragiten ditu. Teorian, isurtzen duten adina karbono zurgatu beharko lukete. Baina azken ikerketek diotenez, uste zena baino CO2 gehiago zurgatzen dute. "Hain zuzen ere, ez dago garapen bidean dauden herrialdeetako baso baliabideen egoera eta horien dinamikaren datu argirik", adierazi du Youba Sokona-k, Enda Tiers Monde GKEko kideak. Basoen zenbaketa oso garestia da, beraz, urriak dira Hegoaldean. FAOren kalkuluak, berriz, zalantzan jarri ohi dira.

Zalantzak zalantza, arrazoi zientifikoak baino gehiago arrazoi politikoak direla medio, karbono hobi kontzeptuaren urrezko garaia dugu. 1997an hartu zuen ospea, izan ere Kiotoko Protokoloko negoziatzaileek 3.3 eta 3.4 artikuluetan sartu baitzuten. Protokolo hori Aldaketa Klimatikoari buruzko Nazio Batuetako Hitzarmena (1992) kontuan hartuz eratu zen. Negoziazio gogorrak behar izan ziren, ordea, protokoloa zehazteko. Horren arabera, herrialde industrializatuek BEGen kopurua 1990eko mailetatik bataz beste %5 murriztu behar dute 2008 eta 2012. urteen bitartean. Hori egiteko, herrialde batzuek -Ameriketako Estatu Batuak buru zirela- hiru "malgutasun mekanismo" eskatu zituzten. Lehenengoa merkatu bat eratzea da, herrialde industrializatuek euren artean emisio baimenak negoziatu ahal izateko. Bigarrena "ezarpen bateratu" (EB) programa bat da. Horren arabera, karbono-kredituak lortuko lituzkete, hain zuzen ere komunista izandako Europan emisioak murrizteko programak finantzatu izanagatik (esaterako, industrien kutsadurari aurre egiteko programak lagunduz). Hirugarrena "garapen garbi baterako mekanismoa" (GGM) da, ezarpen bateratuko programaren baliokidea, baina industrializatutako herrialdeen eta garapen bidean dauden herrialdeen artean. Horren ondorioz, "airearen nazioarteko merkataritza" sortuko litzateke, eta hain zuzen ere horixe kritikatu dute hainbat aditu eta militante ekologistek: mekanismo horien bidez, gehien kutsatzen duten herrialdeek euren lurraldeetan energi kontsumoa erabat aldatzeko betebeharrari ihes egin nahi dietela adierazi dute. Baina Kiotoko Protokoloko xedapenetan karbono hobia kontzeptua sartzeak protokolo horren ezarpena errazten du: 3.3 artikuluaren arabera, estatuek euren konpromisoak betetzeko erabili ahal izango dute "lurraren eta basogintzaren erabileraren aldaketarekin lotura zuzena duen edozein giza jarduera, 1990etik aurrera oihaneztapena, berroihaneztapena eta oihan-galtzeari mugatua". Demagun enpresa batek berroihaneztapen proiektu bat finantzatzen duela bere herrialdean, edo Herbehereek Polonian zuhaitz landaketa diruz laguntzen dutela. 2008 eta 2012 bitartean landaketa horiek zurgatu duten CO2 kalkulatuko dute, eta euren BEGen emisioen murrizketa moduan zenbatuko dute. Protokoloaren 3.4 artikuluak adierazten du -besterik zehaztu gabe- emisioen aldaketekin eta BEGen zurgapenarekin lotutako giza jarduerak ere kontuan hartu ahal izango direla. "Artikulu horiek azken orduko irtenbidea emateko erabakiak besterik ez dira" adierazi du Michel Raquet, Greenpeace Europako kideak: "zein ondorio zituzten jakin gabe idatzi ziren, eta erabilitako terminoen definizioan denak ez zeuden ados. Definizioak desberdinak dira erakundeen eta herrialdeen arabera". Geroko negoziazioek erabakiko dute. Karbono hobiak GGMan sartuko diren ala ez ere zehaztu egin beharko da. Sartzen badira, Iparraldeko herrialdeek euren herrialdean bertan industri hondakinak eta garraioak murrizten inbertitu beharrean, Hegoaldean basogintza edo oihan-galtzearen aurkako proiektuak finantzatu ahal izango dituzte emisio kredituak lortzeko, izan ere askoz ere merkeagoa baita. IPCCk -1992ko Hitzarmeneko erakunde zientifikoa- karbono hobien etorkizuna oparoa dela adierazi du. FAOk adierazi duenez, "IPPCren balioespenen arabera -segurtasun osokoak ez badira ere- 1995 eta 2050 bitartean mundu mailan oihaneztatze txikiagoa, oihan birsorkuntza, landaketen ugaritzea eta baso-nekazaritzaren garapenaren ondorioz bildutako karbono kopurua denbora berean erregai fosilek sortutako karbono emisioen %12 eta %15 bitartekoa izan daiteke". IPCCko lanetan parte hartzen duen Arthur Riedacker-ek azpimarratu duenez, proiektu horiek biomasa eta eraikuntzarako egurra sortzen dute, eta horren ondorioz energia fosilaren kontsumoa mugatu egiten da. Biomasa energia berriztagarria da, eta beste energiak ordezka ditzake. Hain zuzen ere, egurrak plastikoa edo hormigoia -ekoizteko hidrokarburoak behar dituztenak- ordezka ditzake. Baina Ashley Matton, Worldwatch Institute-ko kidearen iritziz, badago arrisku bat: karbono hobien mekanismoa Protokoloan ezarritakoa ez betetzeko erabiltzea. Izan ere, mekanismo horrek aukera ematen baitu karbono fosil kopuru handiek atmosfera kutsatzen jarraitu eta "basogintza ekintza okerrak" egiteko. Arrisku horiei aurre egiteko, denak bat datoz karbono hobia kontzeptua aztertu eta araudi zorrotzak ezarri beharraz. IPCCk 2000ko maiatzean emango du bere txostena, eta hor zehatz-mehatz aztertu beharko lirateke 3.3 artikuluko oihaneztapen, berroihaneztapen eta oihan-galtze kontzeptuak. Izan ere, horrela egin ezean erabilera zentzugabeak burutuko bailirateke. Oraingo testuari jarraituz gero, esaterako, gobernu batek baso zahar bat deuseztatu eta hazkunde azkarreko espezieak birlanda ditzakeela adierazi du Bill Hare-k, Greenpeaceko adituak. Zuhaitz mozteak ez lirateke emisio moduan zenbatuko, eta oihaneztapenak karbono kredituak emango lizkioke. Kasu horretan herrialde horiek onura aterako lukete; ez, ordea, atmosferak eta inguruak: alde batetik, baso zahar batek eta horko lurrak landaketa berri batek baino karbono gehiago gorde dezake; eta, bestetik, ekintza horrekin bioaniztasuna kaltetuko litzateke. Badago beste oztopo bat ere: Japoniak Malasiako baso bat babesteko proiektua finantzatzen badu, ordainetan baso hori deuseztatzeak eragingo lituzkeen adinako karbono kredituak eska ditzake. Baina, nola ziurtatu Japoniako proiektu hori izango ez balitz basoa deuseztatu egingo zela? Eta, gainera, zertarako babestu Afrikako sabana zati bat, gizakiak urrutirago joan baitaitezke basoak deuseztatzera? Oraingoz, karbono hobien gaiak eztabaida bizia piztu du. Nazioarteko komunitatea hiru taldetan banatuta dago. Alde batetik, hainbat herri garatuk (Ameriketako Estatu Batuak, Zeelanda Berria, Australia, etab.) hobien definizio eta erabilpen zabala ezarri nahi dute. Herrialde batzuetan, Zeelanda Berrian esaterako, zuhaitz landaketen karbono zurgapena BEGen emisioen ehuneko handia da. Eta horri mugarik ez bazaio jartzen, 2008-2012 urteen aldian beste sektoreetan (industria, garraioa, etxebizitza, etab.) inolako neurririk hartu gabe beteko dute euren konpromisoa. Ameriketako Estatu Batuek hemendik hamar urtera emisioak %7 jaisteko konpromisoa hartu dute. Eta Ashley Matton-ek adierazten duenez, herrialde horretan karbono hobien mekanismoa Kongresuari Kiotoko Protokoloa "saltzeko" erabiltzen da, horrek oraindik ez baitu berretsi. Bill Clintonen gobernuak adierazi duenez, karbono hobiak "hitz emandako emisio murrizketen zati handia izango lirateke". New Scientist aldizkariak egin berri duen artikuluaren arabera, Washingtonek 3.4 artikulua erabili nahi du egurren deribatuen produktuen hondakindegiak karbono hobien definizio barruan sartzeko: egia da hobe dela paper eta egur hondakinak lurperatzea deuseztatzea baino (CO2 askatzen du). Baina, noraino iritsiko da? "Kiotoko izpirituari jarraituz, BEG gutxiago botatzen duten garapen moduak bultza beharko lirateke. Horrek energia aurreztea sustatu, garraioak eraberritu, industria-prozesuak hobetu eta habitata hobetzea eskatzen du. Basogintza arloko ahaleginak horien ondorengoak izango lirateke" adierazi du Riedacker-ek. Europak, herrialdeen bigarren taldeak, jarrera zuhurragoa du: IPCCren ondorioen zain dago bere iritzia emateko. Azkenik, garapen bidean dauden herrialdeak "zatituta daude" Ravindranath-en iritziz. "Garapenak axola die, karbonoak baino gehiago" gaineratu du Youba Sokonak, IPCCko lan talde bateko kideak.

Garapenaren inguruan bakoitzak bere iritziak eta mugak ditu. Dirudienez, India, Txina eta industria lehiakorrak dituzten Asiako hego-ekialdeko herrialdeak ez daude ados GGMan basogintza proiektuak sartzearekin. Nahiago dute herrialde aberatsek industri proiektuetan egitea inbertsioak, izan ere teknologia transferentzia handiagoa baitakarte. Latinoamerikako hainbat estatuk (Costa Ricak esaterako) ordea, nahiago dute euren basoak garatzea, izan ere ekoturismoa baitute garapenaren oinarri. Afrikako herrialdeetan BEGen emisioen erdiaren jatorria oihan-galtzea da, eta herrialde horiek duda-mudatan daude. Kontinente horretan premiazkoa janaria segurtatzea da, eta nekazaritza lurrak zuhaitzak landatzeko kenduko zaizkien beldur dira. Baina euren industria-egitura hain ahula izanik, basogintza proiekturik burutzen ez bada GGMa ezertan ez erabiltzeko arriskua dute. Afrikako aditu batzuk GMMen aldekoak dira, baina baldintza batzuekin. "Ez ditugu babestutako parkeak nahi" adierazi du Sokonak. "Herritarrak beren lekuetatik kanporatzen dituzte, eta horren ordez ez dute ezer lortzen. Herrialde aberatsentzat errazegia da gure lurraldera zuhaitzak landatzera etorri, hesiz inguratu, eta karbono kredituak lortzea. Ni, ordea, baso-nekazaritzaren aldekoa naiz, gure beharrentzat egokiena horixe baita". Oraingoz, estatu gutxi batzuek besterik ez dute jarrera argia adierazi. Bakoitzak bere kalkuluak egiten ditu, hobi hondoan bere egia argitzeko. Benetako borroka, ordea, 2000ko maiatzetik aurrera hasiko da, IPCCk bere ondorioak argitara ematen dituenean.

World Resources Institute-ren (WRI) arabera, azken 150 urteetan oihan-galtzeak eta lurraren erabileraren aldaketaren eraginez, atmosferako berotegi efektuko gasen kontzentrazioa %30 igo da. Gaur egun, FAOren iritziz jatorri horretako emisioak giza jardueraren ondoriozko gas karbonikoaren munduko emisioen %20 inguru dira, bereziki tropikoetan. Nekazaritza lurretarako edo belardietarako lurrak lortzeko egiten diren baso garbiketak dira, neurri handi batean, horren erantzule. Laurogeita hamarreko hamarkadan, Brasilek, esaterako, oihan-galtzeagatik energia fosilen kontsumoagatik baino 27 aldiz CO2 gehiago isurtzen zuen, Biomass Users Network GKEaren arabera. "Normalean, egurra lekuan bertan erretzen da, ez baitu merezi egurra gordetzea baliorik ez badu", azaldu du Arthur Riedacker baso-nekazaritzako aditu frantziarrak. "Garraioa oso garestia izaten da. Kongon, esaterako, zuhaitzak oihanetik kostalderaino garraiatzeak 150 dolar kostatzen da m3-ko, eta pinu edo izei m3 50 dolarretan saltzen da Frantzian". WRIak dioenez, neurririk hartzen ez bada, hemendik 2050. urtera airean pilatzen den karbonoaren %15 oihan-galtzeagatik izango da (gainerakoa, bereziki, industria-kutsadurak eragingo luke). Emisio horietatik gehienak Amazonas arroan sortutakoak izango lirateke. 2050etik aurrera oihan-galtzeak behera egingo duela uste da... baso falta dela medio. Aldaketa Klimatikoei buruzko Gobernu arteko Adituen Taldearen aurreikuspenen arabera 2100. urtea baino lehen oihan tropikalen %73 erraustuko da.

Industriek ezin diete erantzungor egin euren jarduerek naturan dituzten ondorioei. Mundua gero eta kutsatuago dago, eta berokuntza efektuaren mehatxua gero eta handiagoa da. Hori, jakina, aintzat hartu beharko dute enpresek euren irudia eta etorkizuna bermatzeko. Toyotak, automobilak egiten dituen enpresa japoniarrak, horrela ulertu zuen laurogeiko hamarkadaren amaieratik. 1992. urtean, Lurraren Gailurraren Urtean, "Toyotaren basoa" programa kaleratu zuen. Programaren helburua zuhaitzak kutsadura desegile bihurtzea da, bioteknologia teknikak erabiliz. Toyota harro dago bere landaketa esperimentalekin. Horien artean aipagarriena Foresta Hills da. Toyotaren egoitzatik ordu erdira dago automobilez, eta bertan satoyamak -antzinako mendixka babestuak- birsortu nahi dituzte. Populatutako guneetatik hurbil daude eta egurra ez ezik produktu oso estimatuak ematen dituzte, esaterako matsutake perretxikoak eta urushia, Japoniako laka. "Baso pilotu hauetan gure arbasoek joan den mendean egiten dituzten jarduera berberak egiten ditugu", adierazi du Yashuiko Komatsu proiektuko buruak, "eta XXI. mendeko satoyamak sortzen saiatzen gara". Japoniako multinazionaleko ingeniariek adierazi dutenez, automobilen emisioak ahalik eta gehien murrizten saiatzen badira ere, ezin izango dituzte guztiz ezabatu; eta, beraz, beste irtenbide batzuk bilatu behar dira, zuhaitzak erabili adibidez. Foresta Hills-eko proiektuak zera neurtu nahi du: hainbat landaketa motak aireko gas karbonikoaren kontzentrazioan duen eragina. Tokiaren arabera, beste leku batzuetan baino 10 edo 20 aldiz txikiagoa da. Emaitza onena duten zuhaitzak hazkunde azkarra eta inguru zailei, gaixotasunei eta parasitoei aurre egiteko gai direnak dira. Biologoek, hain zuzen ere, zuhaitz horien landaketak hobetu nahi dituzte. Beste alde batetik, zuhaitz mota batzuen kromosoma kopurua handitu dutenean, gas toxikoak zurgatzeko gaitasuna %30 handitu dute. Lur oso azidoetan zuhaitzen hazkundea areagotzeko ikerketak ere egiten ditu Toyotak. Horren asmoa gehiegizko mozketak hondatutako Asiako hego-ekialdea oihaneztatzea da. 1998. urtean Toyotak paper ekoizleekin Australian Afforestation Pty enpresa mistoa sortu zuen. Hemendik hamar urtera Australian hazkunde azkarreko eta lehorteei aurre egiteko gai diren 5.000 hektarea eukalipto landatuko dira. Moztutakoan papera egiteko erabiliko dira. Toyotaren lanek kritikak izan dituzte. Ekologistei, esaterako, kezka sortzen die genetikoki aldatutako espezieek ingurugiroan izan ditzaketen ondorioak. Beste batzuen iritziz, berotegi efektuari aurre egiteko, lehenik emisio kutsatzaileak eta automobilen zirkulazioa murriztu egin beharko litzateke. "Automobil egileek zuhaitzak landatzen dituzte irudi berde zoragarria emateko, automobilen salmentak ez murrizteko itxaropenez", adierazi du Michel Raquet Greenpeace Europako kideak. "Eta zer lortuko dute ordainetan? Karbono kredituak, nahiz eta euren basogintza proiektuek atmosferan duten eragina zientifikoki frogatuta ez dagoen". Ashley Matton, Worldwatch Institute-ko kideak azpimarratu duenez, egunen batean honakoa galdetu beharko diogu geure buruari: "energia fosilekiko menpekotasuna asetzeko natura manipulatzen zenbat denbora, energia eta diru gastatuko beharko ote dugu?".

NAZIOARTEKO IRRATIEN UHIN BERRIAK

UNESCOren Albistariako kazetaria (Kanadari buruzko informazioan Anne Pelouas-en laguntza izan du). Budapesten (Hungaria) Britainia Handiko, Frantziako eta Alemaniako estatu-irratiak 2000. urtean elkarrekin FM (frekuentzia-modulazioa) irrati-emisore bat irekitzeko proposamena prestatzen ari dira. Nazioarteko irratien egoera berriaren adierazle argia da. Altzairuzko Oihala erori zenetik, irrati-emisore horiek ia egun batetik bestera aldatu behar izan dute euren betiko eginkizuna: alderdi politiko bakarreko edo erregimen politiko autoritarioetako herritarren informazio beharrari erantzutea. Eginkizun horrek, ordea, badu baliorik oraindik. Voice of America (VOA) irratiaren bost merkatu nagusien artean Afganistan eta Txina daude. Azken herrialde horretan, hain zuzen ere, estatuak interferentziak sortzen ditu maiz; eta horrek irrati-emisorearen eragin "kaltegarria" neurtzeko balio du, Txinako gobernuaren iritziz. Deutsche Welle (DW) irratiak 1999. urtean aurrekontu murrizketa izugarriak izan zituen, Alemaniako estatu-irrati batek inoiz izandako murrizketarik handiena, hain zuzen. Eta horren aurrean, irratiko zuzendariak nazioarteko zerbitzua eman behar zuela defendatu zuen: munduko biztanleen bi heren prentsa- edo informazio-askatasunik gabeko herrialdeetan bizi da. Eta gure eginbeharra iturri sinesgarrietako informazioa etenik gabe ematea da."

Baina gerra hotzaren amaierarekin batera, munduko hainbat herrialdetan ikuspuntu horrek zentzua galdu zuen, eta nazioarteko irratiek berehala egokitu behar izan zuten egoera berrira. Ez dira, jada, estatuak zentsuratutako saioen alternatiba bakarra, eta ez dute garai batean zuten irudia: ez dira askatasun iturri moduan edo indar subertsibo moduan ikusten. Gainera, garapen bidean dauden herrialdeetako gobernu berriek irrati-uhinak ez dituzte beraientzat soilik hartu, zabaldu egin dituzte, eta horrela FM emisore berrietan bestelako iritziak ere entzun daitezke. "Nazioarteko irratiek, bereziki, kanpoko informazio iturririk ez zuten herrialdeetan albisteak zabaltzen zituzten, horixe zen euren eginkizun nagusia. Baina testuinguru politikoa aldatu egin denez, jarduteko modua aldatu egin behar izan dute, eta uhin motzaz bestelako igorpen moduak garatu", adierazi du Hugues Salord-ek, Radio France Internationale (RFI) irratiko nazioarteko gaietarako zuzendariak. "Euren burua saltzen" ikasi behar izan dute, kultura eta etorkizuneko itxaropen desberdinak dituzten merkatuetan: Europa, Afrika, Asia eta Amerika Latindarrean. Eta leku horretako bertako gaiak zein nazioartekoak landu behar izan dituzte. Irrati-emisore horientzat, ikastaro trinko moduko zerbait egitea izan da merkatu irekietara egokitu beharra. Arautu gabeko ikus-entzunezko ingurune horretan mundu osoko FM emisoreekin elkartu ziren euren saioak eman zitzaten; edo, bestela, FM emisoreak erosi zituzten bertako frekuentziak irekitzeko, baina hori askoz ere garestiagoa da. Mark Brayne BBC-ko World Service -ko Europako eta gaurkotasuneko albisteen erredakzio burua da, eta berak adierazi duenez BBC izan zen FM sareak eratzen lehena: 1987. urtean sortu zuen lehenengoa Finlandian. 1990. urtean ere, Errumaniako erregimen komunista erori bezain laster, lehen lerroan zegoen World Service. Errumanian sortzen ari ziren irrati-emisoreekin hitzarmenak egin, eta 97 irrati lokaleko sarea osatu zuen. Duela gutxiko ikerketa batek dioenez, BBC-k Errumaniako audientziaren %17 lortu du. "Hein batean, emisore nazionala bihurtu gara. Errumaniako albisteak ematen ditugu, baina BBC-ren kazetaritza-baloreak ezarriz.", adierazi du Brayne-k, Afrikan transmisio merkatuak Asian baino lehenago liberalizatu ziren, eta hori dela-eta gutiziaz bilatzen den merkatu bat da. Irrati-emisore batek FM-n igortzen baldin badu, entzule gehiago izango ditu. BBC-k eta RFI-k entzule kopuru izugarria dute euren kolonia izandako herrialdeetan, eta, halaber, Etiopia VOA irratiaren bost merkatu onenetako bat da. Mendebaldeko Afrikako hiriburuetatik kanpo, herrialdeetako bigarren eta hirugarren hiririk garrantzitsuenetan FM loturak zabaltzen ari da RFI. Eta Malin, banbara hizkuntzan, bertan egindako saioak ematen ditu. "RFI irrati nazionaltzat jotzen dute ia, eta entzule frankofonoen %30 eta %40 arteko audientzia du", adierazi du Erlends Calabuig-ek, hizkuntza atzerritarrezko zerbitzuaren buruak. Frantziako irrati horrek zona frankofonotik kanpo ere sartu nahi du: Ghanan FM emisore bat ireki berri du, eta laster irekiko dute beste bat Lagosen. Salord-ek dioenez, "eskualde horretako herrialdeek kultur eragin jakin bat izan dute, eta orain hortik ateratzeko irrikan daude. Afrika anglofonoan mundu frankofonoarekiko interesa handitzen ari da. Eta interes hori ez da linguistikoa soilik; aitzitik, politika, ekonomia eta kultura ere interesatzen zaizkie."

Kanpoko irrati-emanaldiek eskaera handia dute, baina ez nazioarteko albisteak emateko soilik. Caroline Thomson-ek, BBC-ko World Service-ko buruorde exekutiboak adierazi duenez, "hainbat merkatutan lehiakortasuna askoz ere handiagoa da, baina ez da gauza bera gertatzen zuzentasun eta inpartzialtasunari dagokionean. Merkatuak desarautu egin direnetik, hainbat herrialdetan musika-emisoreak sortu dira, baina informazioa kalitate txikikoa da, eta bertakoen kontrola edo eskuhartzea izaten dute." Sandi Unger Voice of America irratiko zuzendaria ere bat dator aurrekoarekin, eta demokrazia berrietan informazio orekatu eta zuzenaren eskaera izugarria dagoela adierazi du. "Herrialde batean komunikabideak behar bezala garatuta ez badaude, difamazioaren aurkako lege penalak badituzte, eta informazioa askatasunez igortzeko mugak badaude, albiste fidagarriak kanpoko iturrietatik iristen dira", adierazi du, halaber. Horren froga argiak daude: Amerika Latindarrean VOA-k FMko 400 emisore kide ditu. Sinatuko al lituzkete horrelako kontratuak horretarako beharrik ez balute, edo ziur baleude gizarteak behar bezalako informazioa jasoko lukeela?", adierazi du Unger-rek. Emisore handi guztiek FM lokaletan parte hartzen dute, eta bakoitzak bere eginkizuna du. BBC-ren World Service zerbitzuari inkesta guztietan egiatasuna eta kalitatea aintzat ematen dizkiote entzuleek, eta horixe da, hain zuzen, BBC-k zaindu behar duena. 1997. urteko urrian erakunde federal independente bihurtu zen VOA, eta honako eginkizuna du: munduko eguneko gertaerei buruzko eta Amerikako gertaera politiko, sozial eta kulturalei buruzko albisteak ematea. Bestalde, RFI eguneko gertaeren ikuspuntu frantziarra emateaz harro dago, horrekin herrialde bateko iritzi aniztasuna adierazten baita. Weirich-ek, DW irratiko zuzendariak adierazi duenez, "Alemania berriari buruzko nazioarteko irudia sortzea" da irrati horren zeregina. Baina estiloa aldatu egin da, izan ere FMk uhin motzak baino programazio biziagoa eta interaktiboagoa behar du. Gainera, FM emisoreak lokalak dira, eta bertako entzuleen beharrei erantzun behar die. RFIko Calabuig-ek adierazi duenez, "lehen entzule multzo desberdindu gabearengana heltzen ginen, mundu osora hedatzen zen komunikabide baten bitartez; orain, aitzitik, hurbiltasun ikuspegitik jokatu behar dugu, izan ere leku zehatz bateko entzulearen beharrak asetu behar baititugu". Oraindik ere, irrati guzti horien programazioaren oinarria nazioarteko informazioa da, eta azken urteotan egun osoan zehar jarduten dute. Baina saioak eklektikoagoak dira orain: musika eta eskualdera egokitutako saioak tartekatzen dituzte, eta bertako ekoizpenak ere ugariagoak dira. 1989. urtetik aurrera, BBC Ekialdeko Bloke ohiko herrialdeetako gazteak kontratatzen hasi zen, hain zuzen, eskualdeko entzuleria nolakoa zen ezagutzen zuten gazteak. Bukaresten eta Sofian, berriz, RFIren filialek bertan egindako saioak eta Parisen egindakoak tartekatzen dituzte, eta, horrela, gertaeren ikuspuntu frankoeuropearragoa ematen dute. Calabuig-ek adierazi duenez, Europako nazioarteko irrati guztiek argi dute eginkizun bat dutela: "Europa Erdiko eta Europa Ekialdeko herrialdeen arteko elkarrizketa sustatzea, horiei Europarako bidea irekitzeko". Eta Europa bateratua eraikitzen laguntzeko ardura ere badutela uste dute. "Radio E" - gaurkotasuneko gaiei buruzko irratsaioa- Europako hainbat irrati nazionalen elkarlanaz egiten da. Horrela, bada, entzuleek eskualdeko gaiei buruzko ikuspuntu aberatsagoa izango dute.

Entzule berriak lortzeko oso garrantzitsua da bertako hizkuntzetan egitea irratsaioa. RFIk, adibidez, badaki ezin izango duela Afrika anglofonoan sartu, ez baldin badu saioa bertako hizkuntzetan egiten, swahili eta hausa hizkuntzetan esaterako, horrelaxe egin behar izan baitute VOAk, BBCk eta DWk. BBCk bere irratsaioetan lehen erabiltzen ez zituen hizkuntza batzuk sartu ditu, bereziki lehen Sobiet Batasuneko errepublika izandako herrialdeetan hitz egiten direnak (uzbekera, azerbaijanera, ukrainera, kazakhera eta kirgizera); eta beste batzuk kendu -bereziki Mendebaldeko Europako herrialdeetako jatorriko hizkuntzak-, eta hala ere ez du eraginik galdu. BBCk eliteengana iritsi nahi du, eta hori ingeleraz igortzen ere lor dezake. "Hizkuntza bat erabiltzea beharrezkoa iruditzen ez bazaigu kendu egiten dugu, baina ez, ordea, aurrekontu murrizketagatik", adierazi du Thomson-ek. BBCk, duela gutxi, alemanezko irratsaioa kentzea erabaki zuen, entzule aleman gehienek ingeleraz entzuten baitzuten irratsaioa. DWk espainiera eta japonierazko irratsaioak kendu ditu, aurrekontu murrizketari aurre egiteko. Beste hainbat hizkuntzatan ematen diren zerbitzuak kentzekotan dabiltza: txekiera, eslovakiera eta hungariera, esaterako. Izan ere, euren iritziz hizkuntza horiek hitz egiten diren herrialdeetan "demokrazia sendotuak daude, eta komunikabide aniztasuna dute". Baina, bizkitartean, errusiera eta ingelesezko irratsaioak zabaltzen ari da, eta Asiako merkatuan sartu nahi du AsiaSat 2. satelitearen bidez. Nazioarteko irrati handi guztiek albaniera eta mazedonierazko irratsaioak sartu dituzte, eta horrek zera erakusten du: egoera politikoak agintzen badu lehentasun bakarra berehala abian jartzea dela. Irratiak sortu berriak diren demokrazietan eta garapen bidean dauden herrialdeetan sartzeko estrategietako bat, hain zuzen, hizkuntza gehiago erabiltzea izan daiteke, baina horrek diru asko balio du. Eta horren arian, irrati guzti horiek zera azpimarratzen dute: albisteak egiterakoan erabat independenteak direla estatuarekiko. Baina estatuen diru-laguntzetatik bizi dira, eta azken hamar urteetan ez dute diru-laguntza handirik jaso. Ameriketako Estatu Batuetako kongresuak 2000. urterako aurrekontu iraunkorra onartzen badu, "murrizketa gogorren" beldur da Sandy Unger, VOAko zuzendaria, izan ere %4,8ko inflazioari aurre egin beharko baitio. World Service-ren aurrekontuak behera egin du azken zortzi urteetan. RFIrena, aldiz, mantendu egin da. DWren 1999. urterako aurrekontua %4,7 murriztu zen (16.6 milioi dolar), eta 2003. urtera bitartean beste %10eko murrizketa izango du (303,3 milioi dolar). Sei hizkuntzatako emanaldiak bertan behera utziko dira, eta 700 lanpostutik gora kendu beharko dira. Laurogeita hamarreko hamarkadaren hasieran, Radio Canada Internationale (RCI) irratiak -nazioartean bigarren mailako irratia- hamabost hizkuntzetatik zazpi kendu, eta langile-murrizketa handia egin zuen. 1996. urtean ia desagertzear zegoen, eta gobernu federalaren diru-laguntzari esker iraun zuen. Florian Sauvageau-ek Kanadako Laval Unibertsitateko irakasleak argi dauka zein izan zen krisiaren arrazoia: gobernuak ez zuen nazioarteko kultur harremanekiko interesik agertzen. Egun, RCIk Kanadarren indar ekonomikoa eta kultur aniztasuna ezagutarazi nahi ditu, eta emanaldiak Txina eta Afrikan igortzen du, bereziki. Gerrikoa estutu egin behar dutela argi dago, baina nola mantendu leku guztietan? Irrati atzerritarrek uhin motzak mantendu egin behar dituzte politikoki sentikorrak diren lekuetan, baina, era berean, FM eta satelite bidez ere igorri behar dute. Eta, gainera, teknologia berrietan ere inbertitu behar dute. Estatuko irrati guztien lehentasuna Internet da. Thomson-ek adierazi duenez, "Internet etorkizuneko uhin laburra da. Nazioarteko irrati-difusioak hemendik hogei urtera bizirik irautea nahi badugu, ezinbestekoa da orain Interneten inbertitzea. Izan ere, komunikabide askoz libreagoa da." Interneti esker, esaterako, Britainia Handiko indiarrek eta pakistandarrek hindi eta urdu hizkuntzetako saioan entzun ditzakete. Vietnamdarrek ere gauza bera egin dezakete: vietnamerazko saioak entzun ditzakete, Ameriketako Estatu Batuetan nahiz Vietnamen bertan bizi. Irrati guztiak adi-adi daude Worldspace noiz iritsiko. Worldspace irrati igorpena antena paraboliko indibidualetan satelite bidez zuzenean jasotzea da, eta kalitate aparta ematen du. Irratiak, halaber, uhin motzen digitalizatzearen zain daude, izan ere digitalizatzeak entzute kalitate handiagoa eman ez ezik, ekoizpen kostuak ere gutxitu egiten baititu. Eta horren ondorioz, emisore berriak sortuko dira, eta gero eta entzule espezifikoagoentzat igorriko dute. Kolonia izandako herrialde batzuek antzinako indar kolonialen estatuko irrati-difusio zerbitzuak hartu dituzte. Eta uhinen merkatuak desarautzen hasi direnean irrati horiek liberalizazio prozesuan lagundu egiten dute: askotan trebakuntza ikastaroak eta laguntza teknikoa eskaintzen dute. RFIk 1991. urtean Dakarren (Senegal) lehenengo FM emisorea ezarri zuenean, "estatuko irrati nazionala indartzen" lagundu zuen. VOAko Unger-ren iritziz, garatze bidean dauden herrialde askotan "nazioarteko irratiak eredu izaten dira besteentzat". Arrakasta lortzen duen teknologia edozein dela ere -eta inbertsio izugarriak daude jokoan-, gauza bat dago argi: edukian asmatzen badute soilik lortuko dutela abantaila nazioarteko irratiek. Salord-en iritziz, irrati horiek badituzte abantaila batzuk: eskarmentua, gaitasun teknikoa eta korrespontsal sarea mundu osoan. "Nazioarteko irrati-difusioaren eginkizuna egungo mundua argitzen laguntzea da. Gure lana ez da iritzi hutsa edo irakasbideak ematea; aitzitik, gure egitekoa entzuleari gertaerak eta informazioa ematea izango da, bakoitzak bere iritzia izan dezan."

BBC-ren World Service: astean 1.120 ordu ematen ditu, eta 143 milioi entzulerengana iristen da 43 hizkuntzatan. Aurrekontua: 175 milioi libra esterlina (280 milioi dolar) VOA ( Voice of America): astean 870 ordu ematen ditu, eta 91 milioi entzulerengana iristen da 53 hizkuntzatan. Aurrekontua: 106 milioi dolar.* DW ( Deutsche Welle): 718 ordu ematen ditu astean, eta 28 milioi entzulerengana iristen da 36 hizkuntzatan. Aurrekontua: 606 milioi marko aleman (336,6 milioi dolar). RFI ( Radio France Internationale)**: 313 ordu ematen ditu astean, eta 45 milioi entzulerengana iristen da 20 hizkuntzatan. Aurrekontua: 754 milioi libera (125,6 milioi dolar). *Ordainketak eta erreportaien kostua, igorpen kostuak ez daude barne. ** RMC-Moyen Orient enpresa subsidiarioa barne.

WANGARI MUTA MAATHAI: DEMOKRAZIAREN HAZTEGIA

Kenyan emakumeak baztertu egiten dira, bai politikan, bai gizartean. Eta, beraz, Wangari Muta Maathai 59 urteko emakume horren jarduera salbuespen handia da. Ikasketaz biologoa da, eta doktoratutza lortu zuen Mendebaldeko Afrikako lehen emakumea izan zen. Nairobiko unibertsitateko katedraduna izan zen, bai eta unibertsitateko departamentu bateko buru ere. Wangari Muta Maathai-k Kenyako Emakumeen Kontseilu Nazionalean ekin zion bere borrokari, 1976. urtean. Erakunde horren bitartez "lurra salbatzeko harambee" proiektua martxan jarri zuen ( harambee -k "elkarrekin ekin" esan nahi du swahili hizkuntzan). Azkenean, 1997. urtean, proiektuak Gerriko Berdearen Mugimendua izena hartu zuen. Mugimendu horrek hainbat programa jarri zituen abian: bioaniztasuna sustatzeko eta gordetzekoa, lurra babestekoa, landa inguruetan lanpostuak sortzekoa, komunitatean emakumearen irudi positiboa sortzekoa, eta emakumeek agintari izateko dituzten gaitasunak aditzera ematekoa, besteak beste. Mugimenduak, batez ere, zera lortu nahi zuen: herritarrek ingurugiroa babestu egin behar dela uler zezatela. Horretarako, zuhaitzak landatu zituen eta epe luzerako politikak ezarri. Orain artean, 20 milioi zuhaitz landatu dituzte, eta horietatik %80 zutik daude. Egun, Gerriko Berdearen Mugimenduak 3.000 haztegi ditu. Bertan, 80.000 lagun inguruk egiten dute lan, eta horietatik gehienak emakume nekazariak dira. 1986. urtean, mugimenduak Gerriko Berdeen Sare Panafrikarra sortu zuen, eta mintegiak eta prestakuntza programak antolatu zituen Afrikako beste hainbat herrialdetarako. Horren ondorioz, Tanzania, Uganda, Malawi, Lesotho, Etiopia eta Zimbabwe Gerriko Berdearen metodoak erabiltzen hasi ziren. Wangari Muta Maathai Nazio Batuetako Idazkari Nagusiaren Desarme Gaietarako Aholkularitza Batzordeko kide izan zen. Nazioarteko 14 sari jaso ditu, eta besteak beste Right Livelihood Award saria (Nobel Sari alternatibotzat jotzen dena), "gizakiaren ongizatea lortzen egin duen ahaleginagatik". Kenyak hainbat urtetan alderdi politiko bakarreko erregimena izan zuen. Erregimenak Maathai behin baino gehiagotan kolpatu zuen, Kenyako basoak babestea eskatzen zuten manifestazioetan parte hartzeagatik. "Gobernuek uste dute mehatxatuz eta kolpatuz isilarazi egingo nautela, baina elefante larrua dut nik. Norbaitek hitz egin behar du gogor eta ozen", adierazi du Maathai-k. Egun hiru seme-alaba ditu, eta Nairobiko ipar-mendebaldeko Karura oihana babestea du oraingo erronka. Baso horrek 2.500 hektarea ditu, eta gobernuak bertan etxebizitza multzo bat eraiki nahi du.

Kenyako Errepublika (Jamhuri ya Kenya): Ingalaterraren kolonia izan zen, eta 1963an lortu zuen independentzia. Hurrengo urtean errepublika bihurtu zen. Azalera: 582.646 km2 Hiriburua: Nairobi Biztanleak: 28,4 milioi Hizkuntza:kiswahili eta ingelesa Bizi-itxaropena: 52 urte Helduen alfabetatze tasa: %79,3 BPG per capita: 372 dolar Presidentea:Daniel T. Arap Moi Moneta: Kenyako txelina (74 txelin = dolar 1)