Garizmendi baserriko Ferminek, aitzurrean ari dela, burezur bat topatu du lurperatuta; lasterka deituko dio kalean bizi den Nestor semeari, baita honek Berta andregai ohi arkeologoari ere; hilotz hori ateratzera doazenean baina, desagertua da eskeletoa. Hortik aurrera, berriz, hildako gehiago, eta misterioa gero eta ilunago.
Hildako zahar eta berriak, anaien arteko gorrotoak, belaunaldien arteko arrakalak, bikote barruko konpondu ezinak, droga, jokoa… Osagai horiek eta topatuko dituzu Augustin Zubikarai saria irabazitako eleberri beltz honetan, baita idazle berri bat ere, elkarrizketa nahiz flashback-etan bikain moldatzen dena, zer eta noiz kontatu ongi dosifikatuz, prosa arin bezain dotore batez.

Lilak eta Elenak hamasei urte dituzte, eta biak bide itsu batean sentitzen dira. Lila ezkondu berria da, eta senarraren abizena hartzean berea galdu duela nabari du bere baitan. Elena oraindik ikasle eredugarria da, baina adiskidearen ezkontzak berak ohartarazi dio ez dagoela ongi ez auzoan ez kanpoan.

Adiskide paregabean hor utzi genituen bi adiskideak. Orain, haien bizipenak une horretatik abiatzen dira, eta bi nesken gaztaro bizian barrena eramanen gaituzte erritmo aztoragarrian, orain bata bestearen atzetik orpoz orpo, gero elkarrengandik urrunduta, gero berriro elkar aurkitzeko. Eta atzealdean beti Napoli eta garai hartako Italia daude, eta hor aurkituko dugu gaur eguneko egoera asaldagarriaren ernamuina.

Kontakizuna bera eta idazkeraren indarra dira azpimarratuko genituzkeenak, eta irakurleari utziko diogu orri bakoitzean harritzeko aukera ederra. Izan ere, hori dugu hoberena, Lilaren eta Elenaren bizipenek herrestan eramaten uztea, bi neskak ongi ezagutzea, geure burua haien ispiluan ikustea, bai errealitatera egokitzeko premia dugunean, bai geure bidea urratu eta geure bizitzaren jabe izan nahi dugunean.

Jazinto Rivas Elgeta zenaren bizitzan inspiraturiko nobela da. 1906an jaioa, trikitilari famatua zen Elgeta. Batetik bestera ibiltzen zen eskolak ematen eta esan liteke 50. eta 60. hamarkadetan ezagunak egin ziren trikitilarien erdiak zirela berarekin ikasiak. Azken urteak larri pasatu zituen, eskale moduan ia. Ez da ordea, biografia eskuartean dugun liburu hau, nobela baizik.
Eleberriak Elgeta eta emakume baten arteko amodioa azaltzen du. 60. hamarkadan kokatu du istorioa Agirrek, erromerien gainbehera hasten den garaian, eta ederki islatu du giro dekadente hura. Ez gaude, hala ere, nobela rural baten aurrean, eta hiriko ikuspegia erabili nahian, Donostiako argazkilari batek kontatuko digu Elgetaren istorioa.

 Emakume bat bakarrik museo batean. Deus ez deigarria horraino. Baina Valeria ez da edozein emakume eta museoa ez da edozein museo. Museo-ehiztaria da bera. Nork ehizatzen du nor, ordea? Zoora goazenean animaliek gu zelatatzen gaituztela iruditzen zaigun gisa berean, museoan topatzen ditugun objektu eta historiek ere, ispiluek bezala jokatzen dute sarri: ez dakigu oso ongi zergatik, bat-batean, aretoan biluzik erakusgai daudenak geu garela sentiarazten digute.

Museoak leku guztietan ugaldu diren sasoian, hauen gaineko begirada kritikoa da esku artean duzuna, eta oroz gain, sormenari eskainitako gorazarrea, zientzia fikzioaren klasikoei egindako keinu ttipiz betea.

Nork bidali ote du Valeria munduko museorik bitxienak ikuskatzera?

 Erraldoi da aita, Maritantai da ama, eta Patxikankailu semea. Erraldoien familia osatzen dute, eta haien bizitzan dena da erraldoia: arropak, janariak, etxeko tresnak… baita abentura hauek irakurtzean egingo dituzun algarak ere. Umorez eta fantasiaz beteriko ipuin bat duzu hau, Erraldoien bizimodua, ohiturak eta eguneroko gorabeherak kontatzen dituena eta Mikel Zarate haur-literaturako sariaren irabazlea.

 Garazik eta Izarok ustekabe galanta hartuko dute, aitak esaten dienean uda osoa Senegalen pasatuko dutela, aita erizainak bertako ospitale batean laguntzen duen bitartean. Hasieran dena da berria: jendea, giroa, etxeak, usainak… Lagunak egiteak ere ez dirudi erraza bi neskentzat, bertako hizkuntza ezagutu gabe. Hala ere, sorpresa atsegin eta hunkigarriz beterik egongo da Afrikako egonaldi hori.

 Europako Ameriketara iritsi baino lehen, Kanadako San Lorentzo badiaren inguruan mikmak izena zuten indioak bizi ziren. Mikmak indioek sortutako ahozko literatura aztertzean, Joyce Barkhouse idazle kanadarrak legenda ugari aurkitu zituen, batez ere XIX. mendearen hasierako misiolariek jasotako itzulpenetan. Legenda horietako batean oinarriturik idatzi zuen Port Lajoyeko sorgina. Bertan, hamazazpi urteko neska euskaldun eder bat, indioekin bizitzera joan eta haien buruzagiaren semearekin ezkonduko da. Baina zoritxarrak alde guztietatik iristen hasiko zaizkio luze baino lehen, sorgintzat hartuko dute eta sutzarrean erre.

 Uxueren eskolan irakasle berri bat dator, eta gauzak aldatu egin dira: denek gauza bera egin ordez, bakoitzak nahi duena ikas dezake eta gustatzen zaion arloan saiatu. Denak daude poz-pozik, ikasle zein gurasoak. Denak ez, ordea: Uxuek susmo txarra hartu dio irakasleari, zerbait ezkutua dagoelakoan, eta bere lagun eta etxekoen laguntza izango du sekretu hori argitzeko. Misteriozko eleberri bikaina, eskolako hainbat arazo ere lantzen dituena.